5ος Πυλώνας

 

Η παράδοση

(Ελληνική Γραμματεία και Αρχαιολογία)

click to zoom in
click to zoom in

(Περίληψη) Η μακραίωνη Οδυσσειακή παράδοση ακολούθησε και ακολουθεί τη ζωή της Ιθάκης στα τελευταία 3.000 περίπου χρόνια, γεγονός που συντηρεί και αποδεικνύει η συλλογική συνείδηση των κατοίκων της, το φλογερό ενδιαφέρον των λογίων και οι αδιάψευστες αρχαιολογικές μαρτυρίες-ενδείξεις. Στην ιστορική παράδοση, ανάμεσα στα άλλα, οφείλεται η ύπαρξη και στα δυο νησιά (Κεφαλληνία, Ιθάκη) μιας σειράς τοπωνυμίων που μαρτυρούν καθαρά το μυθικό και ιστορικό τους παρελθόν. Προϊόν παράδοσης είναι και το συμβολικό παίγνιο της ʻʻΠεττείαςʼʼ, ένα παίγνιο των ελληνιστικών χρόνων. Τελευταία επίσημη, επιστημονική επιβεβαίωση, η πραγματεία του αείμνηστου Κεφαλλήνιου καθηγητή Λαογραφίας Δημήτριου Λουκάτου με τίτλο ʻʻΗ Οδυσσειακή παράδοση στον λαϊκό πολιτισμό της σύγχρονης Ιθάκηςʼʼ, 1986, (της Ακαδημίας Αθηνών).

Το ιστορικό στίγμα των τοπωνυμίων σε Κεφαλονιά και Ιθάκη

Ένα αποκαλυπτικό και εξαιρετικά σημαντικό στοιχείο παράδοσης, και γιατί όχι Ιστορίας, που σημαδεύει απαράγραπτα τα δυο νησιά Κεφαλληνία και Ιθάκη είναι το γεγονός των αρχαιότατων τοπωνυμίων τους.

Η Κεφαλονιά όπως είδαμε στην αφήγηση του 1ου πυλώνα, φέρει ακόμα τα προ-ομηρικά και ομηρικά τοπωνύμια της μυθιστορίας της: (α) Τον Ελειό και Κατελειό από τον προ-ομηρικό ήρωα της, τον Έλειο, (β) Το Τάφιον όρος της Παλικής ή την μονή του Ταφιού από τους προ-ομηρικούς Ταφίους, (γ) Την Σάμη, όνομα με το οποίο ο Όμηρος ταύτιζε τη σημερινή Κεφαλλονιά (δ) Την Δολίχα (πρώην Δήμος Δολιχιέων) και τον κόλπο Δολίχα στην ανατολική Κεφαλονιά, από το Δουλίχιον και τέλος το όνομα του νησιού -Κεφαλληνία- που εσφαλμένα θεωρείται ότι προέρχεται από τον Κέφαλο, τον υποτιθέμενο και γεννήτορα του Οδυσσέα.

Η Ιθάκη κράτησε, πράγματι, αναλλοίωτο το όνομά της για 3.000 χρόνια, όπως και εκείνα των ομηρικών της τοπωνυμίων. Μεγάλης, άλλωστε, παραδοσιακής και ιστορικής σημασίας είναι το τοπωνύμιο Αλαλκομενές, του εικαζόμενου ως κοινού τόπου γέννησης της θεάς Αθηνάς και του Οδυσσέα.

Η Κεφαλονιά δεν έχει κανένα σοβαρό παραδοσιακό, ιστορικό, αρχαιολογικό, φιλολογικό ή άλλο λόγο ή έρεισμα να αναμειγνύεται στα της ομηρικής Ιθάκης και δεν φέρει παρά μόνο τη δική της, μεγάλη άλλωστε, Ιστορία, έτσι όπως την μαρτυρούν τουλάχιστον τα νομίσματα και τα ομιλούντα τοπωνύμια της.

Για λόγους που σχετίζονται ευθέως με την ακτινοβολούσα Οδυσσειακή, ιστορική παράδοση, είναι πεποίθηση πολλών αλλά και εικασίες αρχαιολόγων, το γεγονός ότι οι Δωριείς σεβάστηκαν το πόλισμα του Αετού και το μυθικό του παρελθόν.

Κατά τα άλλα η παράδοση στην Ιθάκη παρέμεινε ζωντανή και προσηλωμένη στο Ομηρικό-Οδυσσειακό της παρελθόν μέσα από αυταπόδεικτες, ομιλούσες μαρτυρίες που δεν επιδέχονται αμφισβήτησης. Τα στοιχεία της παράδοσης ισχυροποιούνται και εκτυλίσσονται σε δυο κυρίως περιόδους:

(1)10ος π.Χ. έως και 11ο μ.Χ. αιώνας και (2) 17ος μ.Χ. αιώνας και εντεύθεν.

(1) 10ος π.Χ. έως και 11ο μ.Χ. αιώνας. Είναι σεβασμός και προσήλωση στην παράδοση η συνεχής αναφορά στην Οδυσσειακή ταυτότητα της Ιθάκης, από τον Ελλάνικο, τον Απίωνα τον Αλεξανδρέα, τον Στέφανο Βυζάντιο έως τον Κωνσταντίνο Πορφυρογέννητο (1000 μ.Χ.) και τους βυζαντινούς ιστορικούς Άννα Κομνηνή, Μιχαήλ Ψελλό, Νικήτα Χωνιάτη κ.α. Τι άλλο παρά η ζωντανή και βαθιά συνειδητοποιημένη παράδοση οδήγησε:

(α) Στην ύπαρξη επιγραφών Οδυσσειακής αναφοράς (κραναή και αμφίαλος) (β) Στην κατάθεση, το 900 π. Χ. (διακόσια σχεδόν χρόνια προ της συγγραφής των Επών) του πρώτου λέβητα στο σπήλαιο της Πόλης είτε στη μνήμη της επιστροφής του Οδυσσέα, είτε σαν αφιερώματα ʻʻΟδύσσειωνʼʼ αγώνων. (γ) Στην μετονομασία, περί το 600 π.Χ. της Πόλης του Αετού σε Αλαλκομεναί, τη γενέτειρα του Οδυσσέα και της Αθηνάς. (δ) Στην αναφορά, το 550 π.Χ. σε θεές Αθηνά και Ήρα, προστάτιδες των Ηρώων του νησιού. (ε) Στην αναφορά στον ίδιο τον Οδυσσέα (όστρακο). (στ) Στην τιμή στον Οδυσσέα με την ονομασία του βουλευτηρίου της Ιθάκης σε ʻʻΟδύσσειονʼʼ, και κυρίως:  (ζ) Στο αποκορύφωμα της απεικόνισης των ηρώων και των συμβόλων τους σε νομίσματα του 350-300 π.Χ. και (η) στη μακραίωνη διατήρηση των ομηρικών τοπωνυμίων της.

Ελληνιστικοί χρόνοι. Είναι αποκύημα ισχυρής παράδοσης (ή ιστορική μνήμη;) ʻʻτο -ας ειπωθεί- παιχνίδι των μνηστήρων-νυμφίωνʼʼ, ένα παιχνίδι για την κατάκτηση της Πηνελόπης, το λεγόμενο ʻʻπεττείαʼʼ, όπου ο νικητής ανακηρυσσόταν σε νυμφίο. Το γεγονός και τον τρόπο του παιχνιδιού μετέφερε ο Ιθακήσιος Κτήσων στον Απίωνα τον Αλεξανδρέα και διέσωσε ο Αθ. Λεκατσάς.

(2) 17ος μ.Χ. αιώνας και εντεύθεν. Είναι προϊόν βαθιά χαραγμένης παράδοσης και σεβασμός στην παράδοση, η απεικόνιση ομηρικών τοπωνυμίων σε χάρτες της Ιθάκης από το 1597 και εντεύθεν. Είναι ακόμα γεγονός ότι η ζώσα μυθική παράδοση σε συνδυασμό με ανεξέλεγκτες φήμες ύπαρξης πλούτου σε χρυσό και πολύτιμους λίθους, στα χώματα της Ιθάκης, οδήγησε στη μεγάλη αρχαιολογική της σύληση του 1.800. (Στον 9ο πυλώνα των ʻʻΟδυσσειακών ιστορικών και παραδοσιακών δεδομένωνʼʼ καταγράφονται ενδεικτικά γεγονότα συνδεδεμένα με την επική παράδοση και ιστορία του νησιού).