6ος Πυλώνας

 

Τα αρχαιολογικά ευρήματα

click to zoom in
click to zoom in

(Περίληψη). Τα ευρήματα (αντικείμενα ή επιγραφές) στα οποία αναφέρεται η έκθεση αφορούν αποκλειστικά και μόνο στα έχοντα οδυσσειακήομηρική φυσιογνωμία ή αναφορά. Τα αντικείμενα είναι: Οι χάλκινοι τριποδικοί λέβητες, τα Πήλινα αναθηματικά ανάγλυφα Νυμφών, ο Αλεκτρυών-πετεινός, το ειδώλιο και η λύρα του Απόλλωνα. Ως προς τις επιγραφές πρόκειται για εκείνες της Αθηνάς και της Ήρας, του εὐχὴν Ὀδυσσεῖ, της αμφιάλου Ιθάκης, της κραναής Ιθάκης, τη στήλη της Μαγνησίας, το όνομα του Απόλλωνα σε όστρακο και την εγχάρακτη σε βράχο της Ιθάκης επιγραφή ʻʻΟΔʼʼ. Πρόκειται για ένα πολύτιμο θησαυρό που μόνο στην Ιθάκη, και για την Ιθάκη, υπάρχει.

Αντικείμενα και επιγραφές.

(α) Αντικείμενα.

ʻʻΘησαυροφυλάκιοʼʼ της Ιθακησιακής προ-ιστορίας και Ιστορίας γενικότερα και ειδικότερα των Οδυσσειακής φυσιογνωμίας ευρημάτων τα οποία σχετίζονται με την ταύτιση, αποδείχτηκε το σπήλαιο-άντρο της Πόλης (Λοΐζου) μετά τη συστηματική ανασκαφή της Sylvia Benton το 1932-33. Άλλοι χώροι είναι ο Αετός, τα Πηλικάτα και ο Άγιος Αθανάσιος.

click to zoom in
click to zoom in

(β) Το σπήλαιο της Πόλης.

Το σπήλαιο ήταν σε άγνωστη ακόμα χρήση από τα Πρωτοελλαδικά χρόνια (3000-2900 π.Χ.) γεγονός που αποδεικνύεται από τα 3.000 περίπου όστρακα τα οποία φυλάσσονται στο Μουσείο Σταυρού. Για χίλια περίπου χρόνια (900 π.Χ. – 100 μ.Χ.) λειτούργησε ως λατρευτικό ιερό θεαινών και θεοτήτων που σχετίζονται με το έπος και τις Οδυσσειακές αξίες και βεβαίως τον ήρωα της Ιθάκης, Οδυσσέα. Το σπήλαιο το οποίο είναι άγνωστο πότε ακριβώς εντοπίστηκε, αξιολογήθηκε ως ʻʻενδιαφέρουσα λείαʼʼ από τον Δόκτορα Λοΐζο περί το 1862, όταν δολίως περιήλθε στην ιδιοκτησία του και ερευνήθηκε από τον ίδιο, ο οποίος και απέσπασε το μοναδικό ολόκληρα σωζόμενο τριποδικό λέβητα αλλά και άλλα αγνώστου αξίας αντικείμενα που του εξασφάλισαν μεγάλα οφέλη, αφού έκτοτε έζησε για πολλά χρόνια στη Γαλλία. Το 1868 ο Schliemann ο οποίος επισκεπτόταν την Ιθάκη είδε και αγόρασε αντικείμενα που βρίσκονταν σε τάφο του σπηλαίου από τον 6ο αι. π.Χ. Το Σπήλαιο εγκαταλείφθηκε στην τύχη του για πολλές δεκαετίες, αφού, προφανέστατα αφαιρέθηκε ότι πολύτιμο σε χρυσό και τιμαλφή εμπεριείχε. Ερευνήθηκε ξανά από τη Βρετανική Σχολή το 1932-3. Η έρευνα του ημιβυθισμένου στα νερά σπηλαίου ήταν ένας άθλος που επιτεύχθηκε χάρη στην ισχυρή πίστη και θέληση της αείμνηστης Sylvia Benton, υπό τον Heurtley.

Το σπήλαιο της Πόλης το οποίο σχετικά αβίαστα ο γνώστης και καλοπροαίρετος παρατηρητής θα ταυτίσει με το σπήλαιο νυμφών ναϊάδων του Ομήρου («ἱρὸν νυμφάων αἱ νηιάδες καλέονται», Οδ. ν 348) βρίσκεται σε ένα φυσικό λιμάνι καταφυγής του ομηρικού πορθμού (Οδ. δ 671) που από την Ιθάκη, άκρως συμβολικά αλλά και ουσιαστικά, οδηγούσε στον πόντο της Δύσης και στους χώρους του μετέπειτα ελληνικού αποικισμού στη βορειοδυτική Μεσογειακή λεκάνη. Ο λατρευτικός χώρος θεαινών και του Ιθακήσιου ήρωα ήταν το ιδανικό ύστατο προσκύνημα των θαλασσοπόρων για μια ολόκληρη χιλιετία.

Τα εναπομείναντα από τις συλήσεις αναθήματα τεκμηριώνουν εκτός από την ιερότητα του χώρου, τη συνέχεια της ιστορικής διαδρομής του νησιού από τα μυκηναϊκά χρόνια, αλλά και κυρίως τη μετάβασή του από την Προϊστορία στην Ιστορία. Η ιδιαιτερότητα της συγκεκριμένης ηρωολατρείας στο χώρο αυτό είναι μια εξαιρετική περίπτωση για το Ιόνιο (Βικέλα).

Τα σχετικά με την ιερότητα του χώρου, αλλά και τη λατρεία του Οδυσσέα αναθήματα είναι τα παρακάτω:

Οι 13 χάλκινοι τριποδικοί λέβητες (μέρη τους), 9ος– 7ος αι. π.Χ.

Η βουστροφηδόν επιγραφή σε τάφο με αφιέρωμα στις θεές Αθηνά και Ήρα, 6ος αι. π.Χ.
Πήλινα αναθηματικά ανάγλυφα Νυμφών, 4ος και 3ος αι. π.Χ..
Επιγραφές σε αγγεία σχετικές με τη λατρεία των νυμφών του 3-2oy αι. π.Χ.
Θραύσμα μάσκας με αναθηματική επιγραφή στον Οδυσσέα «εὐχὴν Ὀδυσσεῖ.»

Τα υπόλοιπα που ακολουθούν αφορούν σε Θεούς και Θεές:
Πήλινο αναθηματικό ανάγλυφο που απεικονίζει τον Πάρι, τον Ερμή και δυο Θεές, 5ος αι. π.Χ.
Προτομές Αρτέμιδος με ημισέληνο στο κεφάλι, 2ος-1ος αι. π.Χ.
Λίθινη επιτύμβια στήλη αφιερωμένη στην Αθηνά.
Αγαλματίδιο της θεάς Αθηνάς.

Ο θησαυρός του σπηλαίου εκτός από τα διαχρονικά κεραμικά αντικείμενα περιλαμβάνει δείγματα μεταλλοτεχνίας σε όπλα, μάχαιρες, εργαλεία και κοσμήματα. Ας δούμε λεπτομερώς τα ʻʻΟδυσσειακάʼʼ:

1. Τα Οδυσσειακής φυσιογνωμίας αντικείμενα (αναθήματα ή σύμβολα) εντός ή εκτός σπηλαίου.

click to zoom in
click to zoom in

(α) Οι ορειχάλκινοι τριποδικοί λέβητες.

Οι 13 τριποδικοί λέβητες (μέρη τους), αριστουργήματα Κορινθιακής τέχνης, είναι το αξιολογότερο των ευρημάτων του σπηλαίου της Πόλης (από τα διασωθέντα των συλήσεων) με το δεδομένο ότι πρόκειται για υψηλής αξίας και σημασίας αναθήματα των γεωμετρικών χρόνων (900-700 π.Χ.) που παρόμοια βρέθηκαν σε μεγάλα ιερά της εποχής, όπως των Δελφών, της Ολυμπίας ή του Άργους.

Έχει συγκλονιστική σημασία το γεγονός ότι αφιερώθηκαν κι εναποτέθηκαν σε ένα φυσικό χώρο λατρείας του Οδυσσέα, αλλά και θεαινών συνδεδεμένων με τα Έπη, τον 9ο αι. π.Χ., δηλαδή 100-150 χρόνια, τουλάχιστον, προ της συγγραφής των Επών. Θαλασσοπόροι ή αθλητές ʻʻΟδύσσειωνʼʼ αγώνων απέδιδαν τιμές στον Ήρωα πριν ακόμα μεγαλυνθεί ποιητικά από τον Ποιητή. Φαίνεται καθαρά πως η παράδοση προηγήθηκε του Ομήρου κι όχι ο Όμηρος της παράδοσης.

Πράγματι, δύο είναι οι εκδοχές αναφορικά με το λόγο της εκεί εναπόθεσής τους.

Η πρώτη επικρατέστερη εκδοχή είναι εκείνη της συσχέτισής τους με τους λέβητες-δώρο του Αλκίνοου, βασιλέα των Φαιάκων (Οδ. ν 14, ν 135-6, ν 217-8 και θ 110-117) και με το ισχυρό δεδομένο ότι ο αριθμός τους συμπίπτει με τους δεκατρείς λέβητες, δώδεκα δείγματα των οποίων βρέθηκαν στη σπηλιά της Πόλης, ενώ ο σώος 13ος ανηρπάγη και καταστράφηκε (;) από τον Λοΐζο.

Η δεύτερη εκδοχή είναι ότι ήταν επινίκια αφιερώματα αγώνων (Υπάρχει ομηρική αναφορά σε αγώνες της Ήλιδος όπου δόθηκαν τρίποδες ως επινίκια δώρα – Ιλ. 11, 699 κ.ε.) Το στοιχείο αυτό επιβεβαιώθηκε αργότερα, κατά το 2ο αι. π.Χ. με τους αγώνες των ʻʻΟδυσσείωνʼʼ στην επιγραφή της Μαγνησίας.

Ας σημειωθεί ότι ένας από τους λέβητες έφερε τροχούς, τύπος που αναφέρεται και στην Ιλιάδα (Ιλ. 18 373 κ.ε.), ενώ κάποιοι είναι πιθανώς τοπικά δημιουργήματα.

click to zoom in
click to zoom in

(β) Ο Αλεκτρυών-πετεινός. Το σύμβολο.

Το ιερό πτηνό τόσο του Οδυσσέα όσο και της θεάς Αθηνάς.

(γ) Το ειδώλιο και η λύρα του Απόλλωνα. Βρέθηκαν στο ναό του Απόλλωνα στον Αετό (κτήριο Α) και φυλάσσονται/εκτίθενται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθήνας (Καλλιγάς).

2. Οι ʻʻΟδυσσειακέςʼʼ επιγραφές.

Οι επιγραφές αντανακλούν και αναδεικνύουν το οδυσσειακό πνεύμα και τις βαθύτερες πεποιθήσεις, τις σχετικές με το Έπος, των εποχών στις οποίες αναφέρονται και οι οποίες καλύπτουν μια ολόκληρη χιλιετία (1000-100 π.Χ.).

Οι επιγραφές

Τιμούν τον Απόλλωνα και την Άρτεμη, τα παιδιά του Δία, των οποίων ιερά ή ναοί υπήρξαν στην Ιθάκη από το 1000 π.Χ. Υπάρχουν ομηρικές αναφορές τόσο στον Απόλλωνα όσο και στην Άρτεμη.

Τιμούν της Θεές Αθηνά και Ήρα, προστάτιδες των επικών ηρώων του νησιού, του Οδυσσέα και της Πηνελόπης.

click to zoom in
click to zoom in

Μαρτυρούν την οδυσσειακή λατρεία στο νησί με το «εὐχὴν Ὀδυσσεῖ».
Αναδεικνύουν την προσήλωση στην Οδύσσεια (κραναή, αμφίαλος Ιθάκη)
Τιμούν την οδυσσειακή παράδοση στο νησί (Οδύσσειον, ʻʻΟΔʼʼ).
Τιμούν με αφιερώματα το ʻʻΝυμφαίο άντροʼʼ, το ιερό της Πόλης (νύμφαις).

Όλες οι επιγραφές είναι αρχαιολογικά πιστοποιημένες με την καταχώρησή τους στην επίσημη βίβλο των αρχαίων ελληνικών επιγραφών (Inscriptiones Graecae).

Οι επιγραφές της Ιθάκης.

1. Απόλλων και Ιθάκη. Επιγραφή Απόλλωνος (όστρακο).

Ο Απόλλων, θεός του φωτός, γιος του Δία και αδελφός της Αρτέμιδος λατρευόταν με ιερό και μετέπειτα ναό στον Αετό της Ιθάκης από το 1000 π.Χ. Επρόκειτο για το μοναδικό και αρχαιότερο ιερό στην περιοχή με πανελλήνια εμβέλεια και υποστηρίζεται από πολλούς ότι είναι εκείνο το ιερό στο οποίο αναφέρθηκε περί το 750 π.Χ. ο Όμηρος με τη φράση «ἄλσος ὕπο σκιερὸν ἑκατηβόλου Ἀπόλλωνος» (Οδ. υ 277-278). Στον Αετό επίσης βρέθηκαν το αγαλματίδιο και η λύρα του Απόλλωνα (Καλλιγάς), αλλά και όστρακο με το όνομα του Απόλλωνα (Κτήριο Α – Συμεώνογλου). Το αγαλματίδιο και η λύρα λόγω της σπανιότητας των ευρημάτων βρίσκονται στον Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθήνας και το όστρακο με την επιγραφή του ονόματος στις αποθήκες του Μουσείου Βαθέως.

2. Άρτεμις και Ιθάκη-Επιγραφή Αρτέμιδος.

click to zoom in
click to zoom in

«Ἱερὸς ὁ χῶρος τῆς   // Ἁρτέμιδος τὸν ἔ//χοντα καὶ καρπούμενον τὴν μὲν δε//κάτην καταθύειν ἑ//κάστου ἔτους, ἐκ δὲ τοῦ // περιττοῦ τὸν ναὸν ἐ// πισκευάζειν ἐάν δέ τις // μὴ ποιῇ ταῦτα, τῇ θεῷ μελήσει».

Η Άρτεμις (Οδ. ζ 102, 151), κόρη του Δία και αδελφή του Απόλλωνα ήταν η θεά της σελήνης και του κυνηγίου, έτσι όπως ενδεικτικά εμφανίζεται αποκλειστικά στα ιθακησιακά πήλινα ειδώλια-αφιερώματα στο ιερό-ναό της, στον Αετό ( S. Benton). Είναι, εξάλλου, το σύμβολο της αχράντου παρθενίας και παραβάλλεται δυο φορές στην Οδύσσεια με την Πηνελόπη (Οδ. ρ 36 και τ 54). Η επιγραφή εντοιχισμένη σε εκκλησία της Ιθάκης αποσπάστηκε, περί το 1758, από τον προβλεπτή της Βενετίας Giacomo Nani και σήμερα βρίσκεται στο Musιe du Cinquantenaire στις Βρυξέλλες. Η λατρεία της Αρτέμιδος στην Ιθάκη σχετίζεται ειδικότερα με τον λαμπρό ναό της Λευκοφρυηνής Αρτέμιδος στην Μ. Ασία, έτσι όπως καταδεικνύεται στην ʻʻεπιγραφή της Μαγνησίαςʼʼ που ακολουθεί.

3. Η βουστροφηδόν επιγραφή-αφιέρωμα στις θεές Αθηνά και Ήρα του 550 π.Χ.

‘‘[τᾶς Ἁ]θανᾶς [τᾶ[ς] // τᾶς  Πολ[ιάδ] // [ος] κα[ὶ τ]ᾶς hέρ- // ας τᾶς Τελε[ί]- // [α]ς τοί περίπολ- // οἳ με ἔ[πο]ες[αν] —..—Π-’’.

Η βουστροφηδόν επιγραφή αφιερωμένη στις θεές Αθηνά και Ήρα είναι μέρος τάφου επιφανούς, προφανώς, Ιθακήσιου που βρέθηκε επίσης στο ιερό άντρο της Πόλης. Οι θεές Αθηνά και Ήρα ήταν πολλαπλά συνδεδεμένες με το νησί και την Οδύσσεια. Η Αθηνά ήταν προστάτιδα του Οδυσσέα και η Ήρα προστάτιδα των Αχαιών-Ιθακήσιων, εχθρός των Τρώων. Η επιγραφή βρίσκεται στο Μουσείο Βαθέoς.

4. Η επιγραφή εὐχὴν Ὀδυσσεῖ του 300 π.Χ. (περίπου)

Η εγχάρακτη επιγραφή εὐχὴν Ὀδυσσεῖ, μέρος πήλινου προσωπείου, προσφέρθηκε τον 3ο αι. π.Χ. από άγνωστο καταθέτη στο λατρευτικό σπήλαιο της Πόλης, σε ένδειξη λατρείας του Οδυσσέα. Η επιγραφή ανακαλύφθηκε το 1930 από τη Βρετανική Σχολή, υπό τον W. Heurtley και τη Sylvia Benton, κατά τη διάρκεια αρχαιολογικής εξερεύνησης του σπηλαίου, και κατέδειξε την εκεί συνεχιζόμενη για αιώνες λατρεία του. Η επιγραφή εκτίθεται στο Μουσείο Σταυρού.

5. Η επιγραφή ʻʻΟΔʼʼ.

Τα αρχικά γράμματα ΟΔ, πιθανότατα της λέξης Οδυσσεύς, είναι χαραγμένα προ αμνημονεύτων χρόνων σε βράχο της Ιθάκης και στο παλιό μονοπάτι προς τη βόρεια Ιθάκη. Η επιγραφή αξιολογήθηκε και καταχωρήθηκε επίσημα για πρώτη φορά το 1897. Για πολλά χρόνια λειτούργησε σαν ένα από τα αρχαιολογικά αξιοθέατα της Ομηρικής Ιθάκης. Η επιγραφή είναι για πάντα στο βράχο.

6. Η στήλη της Μαγνησίας του 200 π.Χ. περίπου.

click to zoom in
click to zoom in

Στη Μαγνησία της Μικράς Ασίας, πόλη στην κοιλάδα του ποταμού Μαιάνδρου και στη μεγάλη γιορτή των Αρτεμισίων με την ευκαιρία της ανακαίνισης-εγκαινίων του περικαλλούς ναού της Λευκοφρυηνής Αρτέμιδος στάλθηκαν ʻπρεσβείεςʼ από ολόκληρη την Ελλάδα και από την Ιθάκη επίσης, ένα μεγάλο και ηχηρό όνομα, ιδιαίτερα για την Ιωνία.

Η αποστολή-πρεσβεία της Ιθάκης μετέφερε ψήφισμα του κοινοβουλίου της Ιθάκης, του ʻΟδυσσείουʼ, όνομα τιμής με ξεχωριστή σημασία για την Ιθάκη, την Οδυσσειακή πατρίδα. Το ʻΟδύσσειονʼ είναι άγνωστο από πότε λειτουργούσε και κατά πάσα πιθανότητα ήταν θεσμός για κάποιους αιώνες, με αναφορά στην Ιθακησιακή Βουλή των ομηρικών χρόνων (Οδ. γ 125). Το κείμενο του ψηφίσματος, που βρέθηκε από Γερμανούς Αρχαιολόγους το 1890-
93, βρίσκεται στο Μουσείο Περγάμου του Βερολίνου.

7. Επιγραφή της ʻʻκραναής Ιθάκηςʼʼ, 195 π.Χ. περίπου.

———————– // ——-τ[.] μεγάλη——– // [—-κ]ραναὴ Ἰθάκη τηλ/ού—– // [—-κτ]εάτεσσι λιπὼν ὄνομα ——’’

Η επιγραφή (ωδή), η οποία επίσης αποπνέει ομηρικό άρωμα ανακοινώθηκε από τον Νικόλαο Παυλάτο με επιστολή του στην εφημερίδα ʻΆστυʼ των Αθηνών στις 24 /8/1901, μεταφέρθηκε στο Μουσείο Ιθάκης και προφανέστατα χάθηκε κατά τη διάρκεια των σεισμών του 1953.

8. Επιγραφή ʻʻαμφιάλου Ιθάκηςʼʼ, 100 π.Χ.

‘‘Τήνω τι τόδε σάμα το λάϊνον, ώ ξέν, Ευθυδάμ[ω] // ός πόκ…έν αμφιάλω πράτος έ[γ]ε[ν]ετ’ Ιθάκαι // καί βουλά καί χερσίν ές Άρεα. Τιμία δε παιδί // έλλιπε και κτήσιν και

Η επιγραφή με τον ομηρικό επιθετικό προσδιορισμό της Ιθάκης η οποία βρέθηκε στην Ιθάκη πάρθηκε περί το 1758, από τον προβλεπτή της Βενετίας

G. Nani, ταυτόχρονα με εκείνη της Αρτέμιδος, κόσμησε για πολλά χρόνια, την αρχαιολογική του συλλογή στη Βενετία και σήμερα βρίσκεται στο Musιe du Cinquantenaire στις Βρυξέλλες.

Η επιγραφή της ʻʼαμφιάλου Ιθάκηςʼʼʼ είναι η εξής: ʻ‘Τήνω τι τόδε σάμα το λάϊνον, ώ ξέν, Ευθυδάμ[ω] // ός πόκ…έν αμφιάλω πράτος έ[γ]ε[ν]ετ’ Ιθάκαι // καί βουλά καί χερσίν ές Άρεα. Τιμία δε παιδί // έλλιπε και κτήσιν και κλέος αθάνατον’’.

9. Επιγραφές/ ανάγλυφο κεραμικό Νυμφών.

Το άντρο της Πόλης, προφανέστατα, ταυτίστηκε στη συλλογική συνείδηση γενεών με το ομηρικό ʻʻἄντρον ἐπήρατον ἠεροειδές, ἱρὸν νυμφάων αἱ νηιάδες καλέονταιʼʼ (Οδ. ν 103-104), το λεγόμενο και ʻʻΝυμφαίο άντροʼʼ. Τα τέσσερα (4) όστρακα αφιερώματα ʻʻταίς νύμφαιςʼʼ βρέθηκαν από τη Sylvia Benton στο σπήλαιο της Πόλης και φυλάσσονται στο Μουσείο Σταυρού με το σχετικό ανάγλυφο κεραμικό των νυμφών που δωρήθηκε από την οικογένεια Λοΐζου.