10ος Πυλώνας

 

Οι έμμεσες αποδείξεις

click to zoom in
click to zoom in

(Περίληψη) Οι έμμεσες αποδείξεις που επιβεβαιώνουν την Οδυσσειακή φυσιογνωμία της Ιθάκης, είναι εξίσου ισχυρές και παραδεδεγμένες με τις άμεσες. Υπάρχουν, πράγματι, τριών ειδών έμμεσες αποδείξεις για την περίπτωση της Ομηρικής Ιθάκης: (α) Οι αποτυχημένες θεωρίες για κάποια άλλη ομηρική Ιθάκη, εκτός της σημερινής Ιθάκης. (β) Η σύληση που έγινε στο όνομα της πατρίδας του Οδυσσέα και (γ) Το διαχρονικά καταγεγραμμένο ενδιαφέρον του πνευματικού κόσμου της Ευρώπης ή του κόσμου γενικότερα.

(α) Η αποτυχία και πτώση των θεωριών περί άλλης, εκτός Ιθάκης, ομηρικής Ιθάκης.

(Περίληψη) Όλες οι αιρετικές, αυθαίρετες και αντιφατικές θεωρήσεις (ο αείμνηστος καθηγητής Ι. Κακριδής τις υπολόγισε, συμπεριλαμβάνοντας και τις περιπλανήσεις, σε 70 και σε 27 χώρες, ενώ ο ειδικός ερευνητής Armin Wolf τις ανέβασε σε 80), οι οποίες ήθελαν την ομηρική Ιθάκη εκτός Ιθάκης απέτυχαν του σκοπού τους, και δεν επέζησαν ούτε καν ως την έλευση της επόμενης θεωρίας. Η Ιθάκη επιβεβαιώθηκε επανειλημμένα και έμμεσα, ενώ οι αρνητές της δεν εισέπραξαν παρά μια πρόσκαιρη ʻʻομηρικήʼʼ δημοσιότητα, η οποία για πολλούς ήταν, ίσως, και το ζητούμενο.

click to zoom in
click to zoom in

Ειδικότερα, η αμφισβήτηση της Ιθάκης ως της ομηρικής από τα γειτονικά της νησιά ξεκίνησε από το 1830, αλλά πήρε τη μορφή θεωρίας το 1893 από τον Θρ. Κουρούκλη. Εκτός των 70 ή 80 ʻʻπεριθωριακώνʼʼ ανά τον κόσμο θεωριών, την Ιθάκη διεκδίκησαν τα γειτονικά της νησιά Κεφαλονιά*, Λευκάδα και Παξοί, αφού, προφανώς ξεπέρασαν το πλέγμα των νομισμάτων του 4ου αι. π.Χ., η μεν πρώτη με δέκα διαφορετικών σημείων γνωστές θεωρίες, η Λευκάδα με μία και οι Παξοί επίσης με μία.

Όλες αυτές οι θεωρίες αυθαίρετες, αντιφατικές, παραφιλολογικές και κυρίως δίχως κανένα απολύτως αρχαιολογικό τεκμήριο, δεν είχαν κανένα απολύτως σοβαρό έρεισμα και δεν πέτυχαν τίποτε περισσότερο από το να πείσουν περιστασιακά μια τοπική μερίδα πιστών. Το υποτιθέμενο μεγάλο τους έρεισμα εκείνο της ʻπανυπερτάτης προς ζόφον Ιθάκηςʼ έχει απροκάλυπτα παραβιασθεί και σταδιακά εξευτελισθεί. Το αποτέλεσμα μιλά αφʼ εαυτού με το φαινόμενο των συνεχών αποτυχιών να παίρνει αχαρακτήριστες, σκανδαλώδεις διαστάσεις. Η Ιθάκη, ανέγγιχτη στο βάθρο της, επιβεβαιώνεται άμεσα από τις συνεχείς αλληλοαναιρέσεις ή πτώσεις θεωριών αναμένοντας μια ενδεχόμενη απόδειξη περί του αντιθέτου για περισσότερα από 120 χρόνια. Σʼ αυτό το σημείο κρίνεται σκόπιμο να παρατεθούν οι καταληκτικές φράσεις του σχετικού δοκιμίου του Δ. Ι. Παΐζη-Δανιά ʻʻΗ ομηρική Ιθάκη στην Κεφαλονιά;;;ʼʼ (Αθήνα, 2007).

click to zoom in
click to zoom in

«Καμία νύξη, για οποιαδήποτε διαφωνία σχετικά με τη θέση της Ομηρικής Ιθάκης, δεν έχει επιζήσει από την αρχαιότητα.

Όλες οι πηγές μας – ιστορικοί, ποιητές, λαογράφοι, σχολιαστές και γεωγράφοι που έγραψαν ελληνικά ή λατινικά δέχονται, ότι το νησί της Ιθάκης, τόπος της πόλεως των Ιθακήσιων και του Οδυσσειακού πολιτισμού, ήταν εκείνο του Ομήρου. Ασφαλώς και υπήρχαν σημεία διαφοράς, όπως επί παραδείγματι για τη θέση του Δουλιχίου, τον τόπο γέννησης του Ομήρου και τη θέση της πατρίδος του Νέστορα, την Ομηρική Πύλο, αλλά δεν υπήρξε διαφορά για το θέμα της ταύτισης της Ομηρικής Ιθάκης με την σημερινή.

Μετά απʼ όλα αυτά, πόσο σοβαρά μπορεί κανείς να λάβει υπόψη μια, κατά κάποιο τρόπο, περιφερειακή αντιπαράθεση, κατασκευασμένη τον τελευταίο αιώνα, ιδίως όταν διακυβεύονται πολλά και ποικίλα τοπικά συμφέροντα;

click to zoom in
click to zoom in

Όπως κατέδειξε αυτή η σύντομη ανασκόπηση, οι ένδεκα Κεφαλληνιακές ʻυποθέσειςʼ παρά το γεγονός ότι έχουν ελάχιστη μεταξύ τους σχέση, εμφανίζονται ενωμένες σʼ ότι αφορά την απόλυτη και απεριόριστη δημιουργική χρήση των πηγών, αλλά και την υιοθέτηση, ως αδιαφιλονίκητου σημείου εκκίνησης της υπόθεσης, ότι η Ομηρική Ιθάκη δεν μπορεί να είναι η σημερινή. Κατά περίεργο τρόπο αποφεύγουν ή παραλείπουν (;) να αντιπαρατεθούν ευθέως με το καλά εδραιωμένο και ολοένα διογκούμενο σώμα των αρχαιολογικών, φιλολογικών και τοπογραφικών (και γεωλογικών) πληροφοριών που καταδεικνύουν το νησί της Ιθάκης ως εκείνο του Ομήρου.

Καμιά υπόθεση που κινείται σε αυτό το πλαίσιο δεν δικαιούται να τύχει ακαδημαϊκής αναγνώρισης.»

Ολοκληρώνοντας ουσιαστικά το άλμα της οφειλόμενης ταυτοποίησης, η έκθεση επιβεβαιώνει πανηγυρικά την καλά επίσης εδραιωμένη πεποίθηση και θέση του αείμνηστου καθηγητή Ιωάννη Κακριδή που αποδόθηκε στη ʻʻΓεωγραφία της Οδύσσειαςʼʼ με τα παρακάτω λόγια: «Γρήγορα φάνηκε πως όλες αυτές οι θεωρίες αντί να λύσουν το πρόβλημα το έκαναν ακόμα πιο δύσκολο. Γιʼ αυτό οι σύγχρονοι ομηρολόγοι πιστεύουν πως ήταν η άγνοια των γεωγραφικών χώρων στο Ιόνιο πέλαγος που παρέσυρε τον ποιητή σε ανακρίβειες. Δεν υπάρχει λοιπόν κανένας λόγος να διαφοροποιήσουμε την ομηρική από την ιστορική Ιθάκη.» (Ελληνική Μυθολογία, Τρωικός Πόλεμος Γεωγραφία της Οδύσσειας, σελ. 251).

*Οι ʻʻάλλεςʼʼ περί Ομηρικής Ιθάκης θεωρήσεις-υποθέσεις.

Η προσπάθεια των ερευνητών των 10 κεφαλληνιακών θεωριών κινήθηκε σε τρεις θεωρητικούς άξονες στηριγμένη στην ερμηνεία της Ιθάκης ως ʻʻτου δυτικότερου νησιούʼʼ.

Ο πρώτος άξονας κινήθηκε στη χονδροειδή ιδέα της ανταλλαγής των ονομάτων των δυο νησιών, μετονομάζοντας την Κεφαλονιά Ιθάκη (ως το δυτικότερο νησί) και την Ιθάκη Σάμη (Ομηρική Κεφαλονιά). Ήταν οι θεωρίες των Θ. Κουρούκλη, 1893 και Γερ. Αποστολάτου, 2001.

Ο δεύτερος άξονας κινήθηκε στην ιδέα της αντικατάστασης της Ιθάκης με τη χερσόνησο της Παλικής η οποία προσομοιάζει σε μέγεθος και σχήμα με την Ιθάκη, αλλά και ανταποκρίνεται στην έννοια του ʻʻδυτικότερου νησιούʼʼ, δίχως να είναι νησί.. Κάποιες θεωρήσεις άφησαν την Παλική ενωμένη με τον κεφαλληνιακό κορμό (θεωρίες Γερ. Βολτέρα, 1903, Γερ. Λιβαδά-Τουμασάτου, 1988, Le Noan, 2004) ενώ μία επιχείρησε την αποκοπή της Παλικής με καταβύθιση του ισθμού που την συνδέει με τον κεφαλληνιακό κορμό. Πρόκειται για τη θεώρηση Bittlestone, 2005.

Ο τρίτος άξονας κινήθηκε στην αυθαίρετη ιδέα της οριοθέτησης μέρους της Κεφαλονιάς, θεωρώντας ότι η Ιθάκη δεν είναι απαραίτητο να είναι αυτούσιο νησί, αλλά μέρος νησιού, όσο κι αν αυτή η θέση, εκτός της έννοιας του νησιού καταλύει και την έννοια του δυτικότερου νησιού. Πρόκειται για τις θεωρήσεις: W. Geokoop, 1908, Ε. Τσιμαράτου 1948, Δ. Κορκού, 1965 και Κράμερ-Μεταξά, 2000.

Το πανόραμα των προτάσεων μιλά αφʼ εαυτού και είναι ενδεικτικό του εύρους ενός ουσιαστικά μάταιου και έωλου εγχειρήματος

(β) Η αρχαιολογική σύληση της Ιθάκης ως πατρίδας του Οδυσσέως (1800-1865).

(Περίληψη) Η Ιθάκη του 1800 συλήθηκε αποκλειστικά και μόνο ως η πατρίδα του Οδυσσέα. Ενδεικτικά επιλέχθηκε ως ένας από τους τέσσερις εκλεκτούς στόχους της πρώτης μεγάλης σύλησης: Οι άλλοι ήταν ο Παρθενώνας των Αθηνών, ο Ναός της Αφαίας στην Αίγινα και ο Ναός του Επικούρειου Απόλλωνα στις Βάσσες.

Η Ιθάκη, κατά την εποχή αυτή συλήθηκε αποκλειστικά ως ʻʻΙθάκη-Πατρίδα του Οδυσσέαʼʼ. Οι συλήσαντες με εξαιρέσεις και παραλλαγές ανήκαν σε μια επίλεκτη ομάδα Ευρωπαίων (κυρίως Άγγλων και Βαυαρών) ερευνητών τους οποίους κάλυπταν εν μέρει οι βασιλικές Αυλές, και οι οποίοι συνδέονταν μερικώς με την ομάδα των Dilettanti, που σκόπευε στη με κάθε μέσο επιστημονική έρευνα του αρχαίου ελληνικού ή άλλου πολιτισμού και στην υφαρπαγή των τεκμηρίων του. Είναι χαρακτηριστικό ότι μέρος του κεντρικού πυρήνα της ομάδας στόχευσε το ενδιαφέρον της σε τέσσερες πασίγνωστους και εμφανείς αρχαίους χώρους. Την Ακρόπολη των Αθηνών, το ναό της Αφαίας στην Αίγινα, τον ναό του Επικούρειου Απόλλωνος στις Βάσσες και τον δίχως περικαλλή ναό χώρο της ομηρικής Ιθάκης με κύρια και αρχική στόχευση το ʻʻΚαστρί του Οδυσσέαʼʼ στον Αετό.

Τα ʻʻοδυσσειακάʼʼ νομίσματα, τουλάχιστον, αποζημίωσαν τους ξένους σε μια περίοδο που τα Οδυσσειακά ανάκτορα, υπό την επήρεια του William Gell εντοπίζονταν στον Αετό, αν και δεν απέδωσαν, εκτός του χρυσού, και των ταφικών ευρημάτων, ορατά ίχνη οδυσσειακής κατοίκησης.

Τρία κεντρικά πρόσωπα, στην αρχή εκείνου του αιώνα, αποδείχτηκαν άξια αναφοράς για την προσφορά τους στην Ιθάκη με τρόπο αντιφατικό και αμφιλεγόμενο: Οι Άγγλοι William Gell και John Fiot Lee και ο Βαυαρός Carl Haller von Hallerstein.

Ο πρώτος, το 1801, ξαναανακαλύπτει και επανακαθορίζει γεωγραφικά και αρχαιολογικά την ʻʻΠατρίδα του Οδυσσέαʼʼ με το βιβλίο του με τίτλο ʻʻΗ γεωγραφία και οι αρχαιότητες της Ιθάκηςʼʼ, Λονδίνο 1807. Ήταν μια παρέμβαση με θετικές κυρίως, αλλά και αρνητικές συνέπειες. Δεν αποκόμισε κανένα αρχαιολογικό εύρημα.

Ο δεύτερος διαφύλαξε με ευλάβεια, όσο κανείς άλλος, τους ιθακησιακούς θησαυρούς της περιοχής του Αετού που οικειοποιήθηκε και οι οποίοι σήμερα αποτελούν τη συλλογή του Βρετανικού Μουσείου. Τα μερίδια ή οι υφαρπαγές των άλλων χάθηκαν εν πολλοίς ή διασκορπίστηκαν σε 23 μουσεία του κόσμου και σε άγνωστες ιδιωτικές συλλογές. (Δείτε Πίνακες).

Ο τρίτος, σχεδίασε και διαφύλαξε επίσης με ευλάβεια τους αρχαιολογικούς θησαυρούς της περιοχής του Σταυρού που απεκάλυψε, και οι οποίοι σήμερα αποτελούν την Ιθακησιακή συλλογή του Αρχαιολογικού Μουσείου του Μονάχου.

Στον αντίποδα τοποθετείται ο ολετήρας και τυμβωρύχος της Ιθάκης, κορσικανός λοχαγός Guittera που ήταν στην υπηρεσία των Άγγλων κυρίαρχων της εποχής. Τα περισσότερα των ευρημάτων πουλήθηκαν ή διασκορπίστηκαν και κάποια βρίσκονται σε Μουσεία του κόσμου. (Δείτε Πίνακες)

Η Ιθάκη ήταν ο ιδιαίτερος αρχαιολογικός χώρος ο οποίος στοχοποιήθηκε έγκαιρα και συλήθηκε στο όνομα του Οδυσσειακού του παρελθόντος, με πολύ υψηλό τίμημα.

Ο Μυθικός, θρυλούμενος πλούτος της Ιθάκης.

Ο θρυλούμενος πλούτος σε χρυσάφι και πολύτιμους λίθους ή κοσμήματα της Ιθάκης ήταν επίσης πρόξενος της μεγάλης αρχαιολογικής σύλησης.

Μετά τις σχετικές ταξιδιωτικές εντυπώσεις του Edward Dodwell (“A classical and topographical tour through Greece”, 1801, σελ. 67: Οι οδηγοί μας διαβεβαίωναν ότι θησαυροί χρυσού βρέθηκαν ανάμεσα στα ερείπια του χώρου (Αετού) και ότι ανθρώπινοι σκελετοί γιγαντιαίου μεγέθους ξεθάφτηκαν από τους αμπελώνες στις υπώρειες του λόφου) παρατίθεται ένα απόσπασμα του Άγγλου Thomas Smart Hughes, 1820, χαρακτηριστικό των δεδομένων εκείνης της εποχής:

ʻʻΒεβαιότατα, κανείς άλλος παρά ένας πολύ εμπορικός και πολυμήχανος, δαιμόνιος λαός, [εννοεί τους Ιθακήσιους των λεγόμενων κλασσικών χρόνων της Ιθάκης] για τον οποίο άλλοι λαοί λιγότερο ευνοημένοι και λιγότερο εργατικοί, εισέδυσαν στα σπλάχνα της γης και δούλεψαν σε βλαβερά για την υγεία τους ορυχεία, δεν θα τολμούσε να σπαταλήσει ένα τόσο μεγάλο μέρος πολύτιμων μετάλλων, θάβοντας τα σʼ έναν τάφο. Αν όλες οι ελληνικές φυλές υιοθετούσαν τέτοιες πρακτικές, δεν θα αρκούσαν τα ορυχεία της Χιλής και του Περού, αν υπήρχαν, για μια τέτοια πολυέξοδη δαπάνη. Η μεγάλη ανακάλυψη αυτών των ταφικών θησαυρών, σημειώθηκε σʼ ένα μικρό, βραχώδες νησί την Ιθάκη, με κεντρικό σημείο ανασκαφής τον Αετό, όπου υπάρχουν ακόμα τα ερείπια της πόλης και της ακρόπολής της και την οποία η παράδοση θέλει να είναι ο τόπος διαμονής του Οδυσσέα.ʼʼ

(γ)Το ενδιαφέρον περί την Ομηρική Ιθάκη (από την αρχαιότητα έως και σήμερα)

(Περίληψη). Το ενδιαφέρον για την Ομηρική Ιθάκη υπήρξε ανέκαθεν ζωηρό και ο αριθμός των ενδιαφερομένων που ασχολήθηκαν ως υπέρμαχοι ή αρνητές είναι χαρακτηριστικά ενδεικτικός.

Με την ομηρική-οδυσσειακή φυσιογνωμία της Ιθάκης ασχολήθηκε ένα ευρύ πλέγμα εραστών- παντοειδών μελετητών από τα αρχαία χρόνια ως σήμερα. Η παράθεση των ονομάτων τους με την εθνικότητα και ειδικότητά τους σε παρένθεση και συντετμημένα είναι ενδεικτική του υψηλού διαχρονικού ενδιαφέροντος. Ο κατάλογος είναι διττός: Των συνομολογούντων (και παρά τις τυχόν επιμέρους ενστάσεις) και των αρνητών-αμφισβητιών της με την κατάθεση άλλων θεωριών. Η διαφορά είναι καταφανής.

Σʼ ό,τι αφορά τους συνομολογούντες: Την εμπλοκή των πολλών και τα εναύσματα των επιμέρους ενστάσεων, οι οποίες ωστόσο ποτέ δεν αμφισβήτησαν τον πυρήνα της Ιθάκης ως της Ομηρικής, έδωσαν (α) η ερμηνεία του Ομήρου και (β) τα διπλά συστήματα ομηρικής γεωγραφίας του νησιού, σε βορρά και σε νότο, κάτι που εξέφρασε καλύτερα ο Άγγλος William Mure of Caldwell, το 1842 και βέβαια οι θεωρίες των αρνητών της, των λεγόμενων ʻʻαιρεσιαρχώνʼʼ.

(α) Υπέρμαχοι ή Συνομολογούντες: Στους συνομολογούντες περιλαμβάνονται: Ομηρικοί μελετητές (Ομ.), Συγγραφείς (Συγ.), Ανθρωπιστές (Ανθρ.), Μηχανικοί (Μηχ.), Αρχιτέκτονες (Αρχ.), Συλλέκτες-συλητές (Συλ.), Ζωγράφοι (Ζωγ.), Αρχαιολόγοι (Αρχ.), Ιατροί (Ιατ.), Φαρμακοποιοί (Φαρ.), Στρατιωτικοί  (Στρ.), πολιτικοί  (Πολ.), εκπαιδευτικοί  (Εκπ.), Δημοσιογράφοι (Δημ.), Δικηγόροι (Δικ.) Πλοίαρχοι (Πλ.) και Πανεπιστημιακοί (Καθ.) Από πλευράς εθνικότητας είναι: Άγγλοι  (Αγγ.), Βαυαροί  (Βαυ.), Γερμανοί (Γερ.), Γάλλοι (Γαλ.), Ιταλοί (Ιταλ.) Εσθονοί (Εσθ.), Δανοί (Δαν.) και βέβαια Έλληνες – Ιθακήσιοι ( Ελ. Ιθακ.) (Ο κατάλογος είναι ενδεικτικός).

(α1) Οι αρχαίοι Ιστ.-Συγ. (Από 2ο αι. π.Χ.-11ο μ.Χ. αιώνα : (α) Έλληνες και Βυζαντινοί: Ελάνικος, Φερεκίδης, Άνδρων, Πλούταρχος, Παυσανίας, Σκήψιος, Απολλόδωρος, Στράβων, Πλήνιος, Ευστάθιος, Ακουσίλαος, Στεφ. Βυζάντιος, Αντίπατρος, Πορφύριος, Πτολεμαίος, Απίωνας ο Αλεξανδρέας, Κων/νος Πορφυρογέννητος, (β) Λατίνοι: Κικέρων, Πομπήιος Μέλα, Αντωνίνος Αύγουστος.

(α2) Έλληνες και Ξένοι. (Από 1675-2012): G. Wheeler: Άγγ.-Ανθρ., J. Spon:Γαλ. Ανθρ., William Gell: Αγγ. Αρχ. Συγ., Edward Dodwell: Αγγ. Ζωγ. Συγ., Raikes: Άγγ., Ομ. Συγ., John Fiott-Lee: Αγγ. Αρχ. Συγ., Jacob Lynckh: Βαυ. Ζωγ.Αρχ., John Foster: Αγγ. Αρχ., Otto Magnus von Stackelberg: Εσθ. Αρχ., Joham Martin von Wagner: Βαυ. Ζωγ., Willam Martin Leake: Άγγ. Μηχ. Ομ. Συγ., P. Uluf Brondstead: Δαν. Ομ., Kruse: Γερ. Ομ., Schiber Γερ. Ομ., Carl Haller von Hallerstein: Βαυ. Αρχ., Thomas Burgon: Αγγ. Συλ.. Thomaς Smart Hughes: Αγγ. Ομ., Henry Holland: Αγγ. Ιατ. Συγ., Hugh Willam Willams: Αγγ. Συγ., H. St. Olivier: Αγγ. Συλ., William Goοdison AB.: Αγγ. Συγ., Tertin T.C.: Αγγ.Συγ., Kendrick: Αγγ. Συγ., Lord Byron Αγγ. Ομ., Constantin Colliades -Le Chevalier: Γαλ. Αρχ., Ruhle von Lilienstern: Γερ. Ομ., Klausen: Γερ. Συγ., William Mure of Caldwill: Αγγ. Ομ., Liebertut F.: Βαυ. Συγ., Νικόλαος Καραβίας-Γρίβας: Ιατ. Συγ., George Ferguson Bowen: Αγγ. Ακαδ.., James Woodhouse: Αγγ Στρ., Thiersh: Βαυ.Συγ., Jul Braun: Βαυ. Συγ., Dr. Wordsworth: Αγγ. Συγ., Ιάκωβος Ραγκαβής: Ελ. Συγ., D.T. Anstead: Αγγ Συγ., A.M. Chenavard: Γαλ. Αρχ., Heinrich Schliemann: Γερ. Αρχ. Ομ., Otto Seeck: Γερ. Ομ., William Gladstone: Αγγ. Συγ., Charles Lucas: Γαλ. Αρχ., Canina: Ιταλ. Αρχ., Rumpt: Γερ. Αρχ., Michael: Αγγ. Ομ., Lang: Αγγ. Ομ., Sabat: Ομ., Manly: Ομ., U. Wilamovitz: Γερ. Ομ., Molendor: Ομ., J. Groschl: Γερ. Ομ., V.Berard: Γαλ. Ομ, Joseph Partch: Γερ. Ιστ., Rudolf Menge: Γερ. Ομ., Ludwig Salvator Αυσ. Συγ., Βασίλειος Πήλικας: Ιθακ. Ομ., Μ. Άννινος-Καβαλιεράτος: Ομ. Συγ., Πάνος Ραυτόπουλος-Νοδάρος: Ιθακ. Ιατ. Ομ., Αθανάσιος Λεκατσάς: Ιθακ. Ιατ. Ομ., Νικόλαος Παυλάτος: Ιθακ. Φαρ. Συγ., Gustav Lang: Αυσ. Ομ., Renell Rodd: Αγγ. Πολ. Συγ., Burrage Ch.: Αγγ. Συγ., Φαίδων Οικονόμου: Αρχ. Ομ., Νικ. Κυπαρίσσης: Αρχ. Ομ.,W. A. Heurtley: Αγγ. Αρχ., Sylvia Benton: Αγγ. Αρχ., H. Waterhouse: Αγγ. Αρχ., Ch. Watson: Αγγ. Αρχ., John Cook: Αγγ. Αρχ., Th. Skeet: Αγγ. Αρχ, Fr. Stamping: Αγγ. Αρχ., Κων/νος Πεταλάς: Ιθακ. Ομ., Πάνος Μαυροκέφαλος: Ιθακ. Ομ., Σπυρίδων Γαλάτης: Ιθακ. Φαρ. Ομ., Γερ. Δ. Λεκατσάς: Ιθακ. Καθ. Ομ., Ευάγ. Ζαβιτσάνος: Ιθακ. Εκπ. Συγ., Ιακ. Θωμόπουλος : Καθ., Δάκαρης Σ.: Καθ. Barr V.: Άγγ. Συγ., H.L. Lorimer: Αγγ. Αρχ.,

M.I.Finlay: Αγγ. Συγ., Jean Cuisenier: Γαλ. Ομ. Συγ., Δημήτριος Λουκάτος: Καθ. Λαογ., Ιωάννης Ματαράγκας: Ιθακ. Συγ., Γεράσιμος Κολαϊτης: Ιθακ. Πλ. Συγ., Πάνος Καλλίνικος: Ιθακ. Συγ., Ιωάννης Κακριδής: Ομ. Συγ., Φ. Κακριδής: Ομ. Συγ., Σωτ. Κουβαράς: Εκπ. Σ. Συμεώνογλου: Αρχ., Αριάννα Φερεντίνου: Ιθακ. Αρχ., I. Malkin: Ομ.., J. M.Fossey: Αγγ. Συγ., Lews: Ομ. Συγ., Renell: Ομ. Συγ., Σ. Ιακωβίδης: Αρχ. Συγ., Χρήστος Τζάκος: Δικ. Συγ., Δημήτρης Παΐζης-Δανιάς: Ιθακ. Πλ. Συγ., Ρίτα Τσαντήλη-Βλησμά: Ιθακ. Συγ., Σπύρος Αρσένης, Δημ/φος, Ιωάν. Ανδριανάτος, Καθ. Ρητορικής, Δημ. Κωστής: Αρχτ. Συγ., J.P. Crielaard: Ολλ. Ομ., J.M. Fossey: Ομ. Συγ., Σουγιουτζόγλου-Haywood: Αρχ., Μιχ. Κορδώσης: Καθ. Συγ., Θαν. Παπαδόπουλος: Καθ. Αρχ., Λ. Κοντορλή Παπαδοπούλου: Καθ. Αρχ., H.G. Bucholz: Καθ. Αρχ. Μπασιάκος- Πασχαλίδης: Αρχ/γοι, M. Steihart-E.Wirbelauer: Γερ.Αρχ., Huxley G.: Άγλ. Καθ., J.V.Luce: Αγλ. Καθ., Ευγενία Βικέλα: Καθ. Αρχ.

(β) Αρνητές-Αμφισβητίες: (Σ.τ.Σ. Ας σημειωθεί ότι οι αρνητές αφορούν σε δεκαπέντε τουλάχιστον διαφορετικές Ομηρικές Ιθάκες, εκ των οποίων οι ένδεκα βρίσκονται στην Κεφαλλονιά και η μία στη Λευκάδα.

(β1) Η Ιθάκη της Λευκάδας. H. Draheim: Γερ. Ομ., K.W. Volker: Γερ. Ομ., Dorpfeld: Γερ. Αρχ. (θεωρία), Elsner: Γερ. Ομ. , Barth: Ομ., Gallina: Ιτ. Ομ. , Reissinger: Γερ. Ομ. , P. Goessler: Γερ Ομ., Κ. Δούκας: Ομ.Συγ., Αλ. Φίλιππας: Ομ. Συγ. (Υποστηρικτές του Dorpfeld).

(β2) Οι έντεκα (11) Ιθάκες της Κεφαλονιάς: Αντ . Μηλιαράκης: Ιστ., Θρ. Κουρούκλης (θεωρία): Ομ., Γερ. Βολτέρας: Ομ. (θεωρία), A.E.H. Goekoop: Ολλ. Ομ.(θεωρία). Ευάγγελος Τσιμαράτος: Ομ. (θεωρία), Δ. Κορκός: Ομ. (θεωρία), Ν. Λιβαδάς-Τουμασάτος: Ομ. (θεωρία), Κράμερ- Μεταξά: Ομ. (θεωρία), Γ. Αποστολάτος: Ομ. (θεωρία) , G. Le Noan: Γαλ. Ομ. (θεωρία), Robert Bittlestone/Diggle/ Underhill: Αγγ. (θεωρία)Ομ. Goekoop-Εγγονός του Άντριαν (θεωρία), Λαζ. Κολώνας: Αρχ., Π. Πετράτος: Ομ. Συγ. , H. Warneke: Γερ. Ομ., Νικ. Καμπάνης: Ομ. Συγ. Αντ. Βασιλάκης: Αρχ. (Οι κ.κ. Κολώνας, Γερολυμάτος, Βασιλάκης και Πετράτος είναι υποστηρικτές της θεωρίας Μεταξά, ενώ ο κ. Καμπάνης της θεωρίας Λιβαδά).

(β3) Η Ιθάκη των Παξών. Επίσκοπος Αθηναγόρας.