1ος Πυλώνας

 

Η Ιθάκη της προϊστορίας, του μύθου και της ιστορικής απαρχής

(Αρχαιολογική έρευνα και ιστορικοί μύθοι)

click to zoom in
click to zoom in

(Περίληψη) Σύμφωνα με τα μέχρι σήμερα επιστημονικά και αρχαιολογικά δεδομένα, η Βόρεια Ιθάκη και στο τρίγωνο Πόλης-Τριών Λαγκάδων-Πηλικάτων-Αγ. Αθανάσιου, αλλά και η Νότια, στην Κανάτα και τον Αετό, έχουν να παρουσιάσουν ευρήματα – τεκμήρια ζωής όλων των φάσεων της Μυκηναϊκής και Γεωμετρικής εποχής (1550-700 π.Χ.).

Ασχέτως της μέχρι τώρα αδυναμίας εντοπισμού μυκηναϊκών τάφων, η συνέχεια ζωής στην Ιθάκη, και ιδιαίτερα η ομαλή μετάβαση από τους σκοτεινούς χρόνους της Πρωτογεωμετρικής εποχής (1050 π.Χ.) προς τη Γεωμετρική (900 π.Χ.) και Αρχαϊκή εποχή (700 π.Χ.), είναι ένα εξαιρετικά σημαντικό γεγονός το οποίο την ξεχωρίζει από τα υπόλοιπα νησιά του πρώην Οδυσσειακού Βασιλείου. Πράγματι, είναι σήμερα επιστημονικά παραδεδεγμένο ότι η γενικότερη και πολιτιστική εξέλιξη της Ιθάκης συμβάδιζε με εκείνη των άλλων περιοχών της Ελλάδας.

Είναι, εξάλλου, αξιοσημείωτο το γεγονός ότι το Οδυσσειακό πνεύμα υπήρχε στο νησί προ της συγγραφής των επών (750 π.Χ. περίπου), κι αυτό αποδεικνύεται από την ύπαρξη δύο ιερών που συνδέονται με την Οδύσσεια: Του ιερού του Απόλλωνα στον Αετό (1.000 π.Χ.) και του λατρευτικού σπηλαίου της Πόλης (900 π.Χ.), με τη συμβολική προσφορά του πρώτου, από τους συνολικά δεκατρείς, τριποδικού λέβητα. Η μετα-ομηρική φυσιογνωμία της Ιθάκης σημαδεύεται με δύο άλλα μεγάλης σημασίας ιστορικά γεγονότα: Την μετονομασία της πόλης της Ιθάκης σε Αλαλκομενές και τα οδυσσειακά νομίσματα.

Γεωλογικά επιστημονικά δεδομένα. Ο χώρος που καταλάμβανε το Βασίλειο του Οδυσσέα στο Ιόνιο πέλαγος παραμένει για πολλές εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια ανεπηρέαστος από μεγάλα γεωλογικά φαινόμενα με εξαίρεση την καταβύθισή του κατά μερικά μέτρα, τις προσχώσεις, και κάποιες διαχρονικές επιπτώσεις σεισμών που συγκλόνισαν κατά περιόδους την περιοχή. Αυτό σε απάντηση ισχυρισμών κεφαλληνιακών θεωριών περί μεγάλων γεωλογικών ανακατατάξεων στο Ιόνιο, όπως οι υποτιθέμενες καταβυθίσεις της Παλικής. (Σχετικά με το θέμα των πιθανολογούμενων ανατρεπτικών γεωλογικών ανακατατάξεων των 3-4.000 τελευταίων χρόνων, υπάρχουν δυο σχετικές γεωλογικές μελέτες που ανακινήθηκαν από την Ιθάκη και κατέληξαν υπέρ των θέσεων της Ιθάκης: (α) του καθηγητή Πανεπιστημίου Αθηνών Θ. Σκούφου, 1904 και (β) του καθηγητή Πανεπιστημίου Αθηνών Χ. Μαρουκιάν, 2007).

Αρχαιολογικό και Μυθιστορικό χρονολόγιο.

(Σημείωση: Οι χρονολογήσεις είναι ενδεικτικές και οι εκτιμήσεις διαφέρουν).

Στη χρονολογική σύμμειξη των αποτελεσμάτων της αρχαιολογικής έρευνας και των ιστορικών μύθων που ακολουθεί, υιοθετείται απόλυτα η θέση του μεγάλου Κεφαλλήνιου αρχαιολόγου Σ. Μαρινάτου –και όχι μόνο- ότι ‘‘όλοι οι ιστορικοί μύθοι οι χρησιμοποιούμενοι εις τα Έπη (saga) περιέχουν πυρήνα ιστορικής αλήθειας’’.

Ο πυρήνας της ιστορικής αλήθειας, πάνω στην ίδια την Ιθάκη, διαγράφεται με ευκρίνεια στο χώρο της λεγόμενης ‘‘Σχολής του Ομήρου’’.

Δεν είναι τυχαία η εκεί ύπαρξη και αποκάλυψη προϊστορικού Μεγάρου, σύμφωνα με την άποψη των αρχαιολόγων του Πανεπιστημίου των Ιωαννίνων, η οποία ισχυροποιείται από τα πρόσφατα, κατά τους ιδίους, ευρήματα στο χώρο. Πρόκειται για μια συναρπαστική όσο και αναμενόμενη αποκάλυψη, αποτέλεσμα αναζήτησης δύο τουλάχιστον χιλιετιών.

Ασχέτως της καταλυτικής σημασίας της αποκάλυψης, ο γράφων θεωρεί ότι το γεγονός αποτελεί έναν από τους δέκα πυλώνες της παρουσίασης, αφού οι υπόλοιποι, από μόνοι τους, αποδεικνύουν άνετα την ταύτιση, το δε Μέγαρο προσφέρει την τυπική, αλλά βαριά και αμετάκλητη προσυπογραφή.

100.000-37.000 π.Χ. Λίθινη εποχή Στα Επτάνησα βρέθηκε μαρτυρία ζωής από την εποχή του λίθου και μάλιστα από τα ύστερα χρόνια της Αρχαιότερης Παλαιολιθικής εποχής.

37.000-9000 π.Χ. Μέση Παλαιολιθική εποχή. Στα Επτάνησα και την Ιθάκη διαπιστώνεται η παρουσία του ανθρώπου Νεάντερταλ με εργαλεία της λεγόμενης Μουστέριας τεχνικής.

6000-2800 π.Χ. Νεολιθική εποχή. Στα ισχνά υπολείμματα της Παλαιολιθικής προστέθηκαν ολιγάριθμα της Νεολιθικής από το σπήλαιο της Πόλης, τα Πηλικάτα Σταυρού, τον Άγιο Αθανάσιο και την Κανάτα στο Βαθύ.

3000-2900 π.Χ. Το σπήλαιο της Πόλης. Το σπήλαιο της Πόλης ήταν σε άγνωστη ακόμα χρήση από τα Πρωτοελλαδικά χρόνια, γεγονός που αποδεικνύεται από τα 3.000 περίπου όστρακα που φυλάσσονται στο Μουσείο Σταυρού.

3000-2800 π.Χ. Πρωτοελλαδική περίοδος. Πελασγική Ιθάκη. Αφιέρωμα της Αρεδάτιδος. Το 1931, κατά τη διάρκεια των πρώτων συστηματικών ανασκαφών της Βρετ. Αρχαιολ. Σχολής Αθηνών, βρέθηκαν στα Πηλικάτα δύο κεραμικά όστρακα με εγχάρακτα σύμβολα ηλικίας 3.000-2.700 ετών π.Χ. Τα όστρακα, αναθηματική επιγραφή γραμμένη σε Γραμμική Α΄, όπως ερμηνεύτηκαν το 1989 από τον φημισμένο Γαλλοαμερικανό καθηγητή Paul Faure και αναφέρονται σε αναθέτιδα, ονόματι Αρεδάτιδα, που αφιέρωνε στην Πελασγική θεά Ρέα 100 αίγες, 10 πρόβατα και 3 χοίρους (Αρχαιολογική Συλλογή Σταυρού). [Χρήστος Τζάκος,Έκθεση συνοπτική περί ομηρικής Ιθάκης 2002, σελ. 36, 37]

2800-1100 π.Χ. Εποχή του Χαλκού. Εμφανίζονται στο Ιόνιο οι πρώτοι οικισμοί κατά την Πρώιμη και Μέση εποχή Χαλκού (ΠΕ και ΜΕ). Οι τρεις πρώτοι της Ιθάκης αποκαλύπτονται στα Πηλικάτα, το Σταυρό και την Πόλη. Λείψανα οικιών της πρώιμης εποχής χαλκού (ΠΕ-2.800-2.600) βρέθηκαν στα οικόπεδα του Σ. Ραυτοπούλου και Ο. Λεκατσά. Στο οικόπεδο Α. Σόμπολα βρέθηκαν όστρακα αντικειμένων της Πρώιμης Εποχής Χαλκού (ΠΕ ΙΙ, ΙΙΙ-2.800-2.000). Ας σημειωθεί ότι οι δραστηριότητες του οικισμού εκτείνονταν και εκτός τείχους, όπως δείχνουν όστρακα της Πρώιμης Εποχής.

Ωστόσο ο οχυρωμένος οικισμός στα Πηλικάτα υπερέχει και μάλιστα συμβαδίζει σε εξέλιξη με τους ακμαίους οικισμούς Πρώιμης Εποχής όπως π.χ. της Λέρνας στην Αργολίδα, του Ασκηταριού της Ραφήνας, Αττικής άλλα και της πόλης της Τροίας της ίδιας περιόδου. Ο εύφορος λόφος των Πηλικάτων βρίσκεται σε ευνοϊκή θέση για εγκατάσταση πρώιμης κοινότητας καθώς σε κοντινές ακτινωτά αποστάσεις ελέγχονται οι όρμοι των Αφαλών, των Φρικών και της Πόλης. Το οχυρωματικό του τείχος, ενισχυμένο με πύργους, σώζεται σε ορισμένα σημεία σε μία μόλις στρώση πάνω από το έδαφος. Η κεραμική εισάγεται από την Κορινθία προς το τέλος της Πρώιμης περιόδου και σηματοδοτεί μετακινήσεις πριν τον αποικισμό.

2000-1550 π.Χ, Μέση Εποχή Χαλκού (ΜΕ). Την περίοδο της Μέσης Εποχής Χαλκού (ΜΕ 1700-1550) δυο νέοι οικισμοί, εκείνοι των Τριών Λαγκάδων και του Αγίου Αθανασίου προστίθενται στους ήδη λειτουργούντες τρεις πρώτους οικισμούς της Πρώιμης Εποχής (Πηλικάτων, Σταυρού και Πόλης). Στον Άγιο Αθανάσιο αποκαλύπτεται ύπαρξη προϊστορικού τειχισμένου οικισμού διευθετημένου σε δύο άνδηρα. Αναφέρεται μεγάλο ανάκτορο της Μέσης Εποχής Χαλκού στο κάτω άνδηρο. (Δείτε 8ο πυλώνα ‘‘Μέγαρον-Ανάκτορο Ιθάκης’’).

Εν τω μεταξύ στην Μέση Εποχή, στο Ιόνιο και την Ιθάκη, εισβάλλει ένα νέο φύλο ελληνόγλωσσων ινδοευρωπαίων από την κεντρική Ηπειρωτική Ελλάδα, οι λεγόμενοι Μινύες, των οποίων η παρουσία αποτυπώθηκε με την μινυακή κεραμική. (Πηλικάτα,, Heurtley) Τα ταφικά έθιμα και ο αριθμός των περιορισμένων αγγείων δεν τεκμηριώνουν μονιμότητα εγκατάστασης.

1400 π.Χ. Τρεις Λαγκάδες. Στις Τρεις Λαγκάδες αποκαλύφθηκε από τη Βρετανική Σχολή Μυκηναϊκός οικισμός και μεγάλη ποσότητα κεραμικής από τον οποίο όμως απουσιάζει η Ύστερη Περίοδος των Μυκηναϊκών χρόνων (ΥΕ ΙΙΙΓ, 1200-1050 π.Χ.). Ο χώρος κατοικείτο από, προφανώς, Μυκηναίους εμπόρους που συναλλάσσονταν με τη Δύση. Άφθονη Μυκηναϊκή κεραμική βρέθηκε επίσης στο Σπήλαιο της Πόλης. Επιπλέον στον Αετό, οι ανασκαφές Συμεώνογλου απέδειξαν ότι από πλευράς κτισμάτων, το παλαιότερο όλων είναι Μυκηναϊκό του 1400 π.Χ. (κτίριο Β-Δεξαμενή).

Τους Πελασγούς, εκτός των Μινύων, ακολούθησαν οι Φοίνικες, λαός θαλασσοπόρος και εμπορικός. Υποστηρίζεται ότι η παρουσία τους αποτυπώθηκε στις εκδοχές φοινικικής ρίζας στα ονόματα Σάμη (Σαμ) και Ιθάκη (Ατάκ, Τοκ, Ούτικα), ενώ δεν υπάρχουν ίχνη αποίκησής τους στην περιοχή.

click to zoom in
click to zoom in

1400-1300 π.Χ. Οι Τάφιοι, οι Τηλεβόες και οι μυθικοί πόλεμοι Μυκηνών και Τάφου.

Οι κατά τον Όμηρο φιλήρετμοι (Οδ. α 181) και ληιστήρες (Οδ. γ 73, π 426) έμπειροι θαλασσοπόροι και πειρατές, οι Τηλεβόες και οι Τάφιοι κατοικούσαν στα σημερινά νησιά Κεφαλληνία, Ιθάκη και Εχινάδες. Σύμφωνα με την επικρατέστερη εκδοχή οι Τάφιοι ήταν εθνολογικά συγγενείς με τους Λέλεγες, τους αρχαιότερους κατοίκους της Ακαρνανίας. Ο αρχαιολόγος Μαρινάτος υποστήριξε ότι ‘‘στα νησιά κατέληξαν Αχαιοί Αρκαδομινυακής καταγωγής εκ της δυτικής ακτής της Πελοποννήσου.’’ (Δείτε προηγούμενη αναφορά σε Μινύες). Υποστήριξε ακόμα ότι ‘‘μαρτυρίαι συγκλίνουν εις την παραδοχήν της Κεφαλληνίας ως έδρας των Ταφίων’’, ότι ‘‘η Κεφαλληνία σύμφωνα με μαρτυρίες των αρχαίων εκαλείτο Τάφος’’ και ότι ‘‘ο λαός των Ταφίων είχε ως έδραν την Κεφαλληνίαν…’’

Ακολουθούν οι πόλεμοι μεταξύ Τηλεβόων-Ταφίων και Μυκηνών με υπαιτιότητα του Πτερελάου, διεκδικητή του θρόνου των Μυκηνών ο οποίος συμπαρέσυρε και τους Ταφίους. Οι πόλεμοι που έγιναν για τον έλεγχο των στενών-θαλάσσιων δρόμων- εκατέρωθεν της Ιθάκης, κατέληξαν με νίκη των Μυκηνών με επικεφαλής τον Αμφιτρύωνα και με συμμάχους ανάμεσα σε άλλους τον Κέφαλο από την Αττική και τον Έλειο από την Ηλεία. Και οι δύο έκτισαν πόλεις επωνύμους τις οποίες και κατοίκησαν. (Επρόκειτο για τη νήσο των Κεφαλλήνων που τότε δεν είναι γνωστό πως ονομαζόταν). Ας σημειωθεί, σύμφωνα πάντα και με τον Μαρινάτο ότι: Από τα προ-Ομηρικά χρόνια, ο ιστορικός μύθος σημαδεύει τα πρώην ‘‘νησιά των Ταφίων’’ Κεφαλληνία και Ιθάκη με τοπωνύμια που προδίδουν το βαθύ μυθικό παρελθόν τους και σκιαγραφούν την ιστορία τους. Δεν είναι τυχαίο και άνευ σημασίας το γεγονός ότι η Κεφαλονιά στιγματίζεται με τέσσερα προ-ομηρικά και ομηρικά τοπωνύμια που παραπέμπουν ευθέως στην κεφαλληνιακή μυθιστορία, δεν έχουν καμιά σχέση με την ομηρική Ιθάκη και συγκεκριμένα:

(α) Τον Ελειό-Κατελειό (Έλειος) στο ΝΑ άκρο της (απέναντι από την Ήλιδα) με τον Έλειο να ηγείται του πελοποννησιακού στρατεύματος της εκστρατείας των Μυκηναίων). Εδώ να σημειωθεί ότι αυτός είναι ο χώρος που διεκδικεί σήμερα την Ιθάκη των Τζανάτων ή του Πόρου.

(β) Το Τάφιον όρος και τη μονή του Ταφιού-(Τάφιοι) στο νοτιοδυτικό άκρο της Παλικής,

(γ) την Ομηρική Σάμη και

(δ) την Δολίχα-(πρώην Δήμος Δουλιχιέων) και κόλπος Δολίχα- (Δουλίχιον) στην ανατολική ακτή.

Η Ιθάκη, εξάλλου, με τα ομηρικά της τοπωνύμια, ήταν και είναι πάντα η Ιθάκη και η επιλογή του ονόματος Αλαλκομενές, τον 6ο αι. π.Χ., είχε μια βαθειά Οδυσσειακή αναφορά και σημασία.

1300 π.Χ. Η (αχαϊκή) φυλή των Κεφαλλάνων. Η κατοχή των νησιών από τους Ταφίους περιήλθε στη φυλή των κατά Μαρινάτο Κεφαλλάνων ή Κεφαλλήνων, φύλου με ηπειρωτική προφανώς προέλευση. Εκείνων των Κεφαλλάνων (της φυλής, δηλαδή, που κατοικούσε στα νησιά του βασιλείου της Ιθάκης και των απέναντι Ακαρνανικών ακτών και όχι των κατοίκων της σημερινής Κεφαλληνίας) ηγήθηκε ο Οδυσσέας στην εκστρατεία του Τρωικού και αυτών το όνομα πήρε το 450 π.Χ. η νήσος των Κεφαλλήνων Κεφαλληνία, και όχι του Κέφαλου με καταγωγή από τον δήμο Κεφαλής της Αττικής, όπως πρεσβεύουν κάποιες Κεφαλληνιακές θεωρίες.

Το ‘‘Διογενές’’ Βασίλειο της Ιθάκης. Το βασίλειο της Ιθάκης σύμφωνα με τον Όμηρο ήταν ‘‘Διογενές’’. Τη δημιουργία του Βασιλείου της Ιθάκης θα αναζητήσει κανείς στη μετά τον νικηφόρο πόλεμο των Μυκηναίων κατά των Ταφίων εποχή και την εμπέδωση ενός νέους status quo στο νησιωτικό σύμπλεγμα του κεντρικού Ιονίου. Επιλέχθηκε, προφανώς, σαν το κατάλληλο στρατηγικά νησί που θα εξασφάλιζε τη νέα ειρήνη, μέσω του ελέγχου της ασφαλούς ναυσιπλοΐας στον χώρο. Ο Κεφαλλήνας, κατά το φύλο, και Διογενής Αρκείσιος είναι ο αρχηγός της Ιθακησιακής Δυναστείας και πατέρας του Λαέρτη. Ο Αρκείσιος είναι γιός του Δία και της Ευρυοδείας (κατ’ άλλες παραδόσεις του Κέφαλου και της Άρκτου ή της Πρόκριδας).

1250 π.Χ. Η Αργοναυτική εκστρατεία. Στην εκστρατεία, σύμφωνα με αρχαίους συγγραφείς, συμμετείχε ο βασιλέας της Ιθάκης Λαέρτης.

1250-1.230 π.Χ. Η κατάκτηση της Νηρίκου. Λαέρτης, ο ‘‘Ταφήιος ήρως’’. Υπό την ηγεσία του Λαέρτη κατακτάται με πόλεμο η σημαντική πόλις Νήρικος στο σημείο της ένωσης της Λευκάδας με την Ακαρνανία, όπου και το μετέπειτα κάστρο της. (Οδ. ω 375-378).

1210-1.200 π.Χ. Ίδρυση του Βασιλείου της Ιθάκης υπό τον Διογενή Βασιλιά Οδυσσέα.

1200 π.Χ. (Αρχές κατά Heurtley) Ο Τρωικός Πόλεμος, ο πόλεμος των Αχαιών της Μυκηναϊκής Εποχής κατά του Βασιλείου της Τροίας, πόλεμος που θεωρείται πλέον ιστορικό γεγονός. Το εκστρατευτικό σώμα των νησιών των Κεφαλλήνων (Ιθάκης, Νηρίτου, Κροκύλειας, Αγίλιπος, Σάμης και Ζακύνθου και όχι μόνο οι νέο-Κεφαλλήνες, κάτοικοι της σημερινής Κεφαλληνίας όπως λανθασμένα υποστηρίζεται) συμμετείχε με επικεφαλής τον Οδυσσέα της Ιθάκης και στόλο δώδεκα πλοίων. Ο Οδυσσέας πρωταγωνίστησε σε πολλές φάσεις του Τρωικού και καταξιώθηκε οριστικά με το εφεύρημα του Δούρειου Ίππου, μια καταλυτική πράξη που είχε σαν αποτέλεσμα την νικηφόρα για τους Αχαιούς έκβαση του πολέμου.

Ο οικισμός των Πηλικάτων δεν θεωρείται σημαντικός και δεν φαίνεται να επιβιώνει ως την αρχή του 12ου αι. π.Χ. (Ε. Βικέλα). Ο Heurtley υποστήριξε ότι τα μυκηναϊκά ευρήματα των Πηλικάτων συμπίπτουν με την προπολεμική και πολεμική περίοδο του Τρωικού, και με δεδομένη την αβεβαιότητα της Μυκηναϊκής περιόδου καταλήγει στο ότι ‘‘δικαιολογούμεθα να τοποθετήσωμεν τα ανάκτορα του Οδυσσέως μόνον εις τα Πηλικάτα’’, ενώ η θέση του αυτή δεν υιοθετήθηκε ευρύτερα.

Η Βρετανική Σχολή, εξάλλου, υποστήριξε ότι στη νότια Ιθάκη, και στον οικισμό του Αετού, υπήρχε κατοίκηση από τον 12ο αι. π.Χ.

1125 π.Χ. Κατάλυση του Βασιλείου της Ιθάκης. Στο τέλος της Μυκηναϊκής εποχής, το βασίλειο του Οδυσσέα, καταλύθηκε από τους Δωριείς. Σύμφωνα με την παράδοση τελευταίος βασιλιάς ήταν ο εγγονός του Οδυσσέα Περσέπολις. (Ο Heurtley τοποθετεί την κάθοδο των Δωριέων περί το τέλος του 12ου αι. π.Χ., δηλαδή 80 χρόνια μετά το πέρας του Τρωικού).

click to zoom in
click to zoom in

1100-1050 π.Χ. Η ομαλή ιστορική μετάβαση. Στην Ιθάκη, παρά την απειλητική εισβολή των Δωριέων, συμβαίνει ένα γεγονός μοναδικό στο Ιόνιο. Τόσο στο Αετό όσο και στο Σπήλαιο της Πόλης πιστοποιήθηκε αρχαιολογικά η ομαλή μετάβαση και συνέχεια από τους ‘‘σκοτεινούς χρόνους’’ της Πρωτογεωμετρικής περιόδου (1050 π.Χ., Ναός Αγ. Γεωργίου) προς τη Γεωμετρική (900 π.Χ.) και αρχαϊκή περίοδο (700 π.Χ.) (Σ.τ.Σ: Οι ‘‘σκοτεινοί χρόνοι’’ τοποθετούνται μεταξύ του 1.100 και 800 π.Χ.).

1050 π.Χ. Οικισμός Αετού. Στο διάσελο και μέχρι την κορυφή του Αετού υπήρξε εκτεταμένος οικισμός από την πρωτογεωμετρική εποχή (1.050-700 π.Χ.) έως και την ελληνιστική (500 π.Χ) εποχή. Η Ακρόπολη του Αετού περιβάλλεται από πολυγωνικό τείχος. Τμήματα της οχύρωσής του χρονολογούνται από το 500 π.Χ. Ο οικισμός του Αετού υπήρξε το κύριο οικιστικό κέντρο της Ιθάκης στα γεωμετρικά χρόνια.

1000 π.Χ. Το Ιερό του Απόλλωνα στον Αετό (που αργότερα εξελίχθηκε σε Ναό) είναι ένα εξαιρετικά πρώιμο και σημαντικό ιερό, το μοναδικό και με σημασία, στο χώρο του Ιονίου. Τα αφιερώματα από Κρήτη, Ιωνία και Εύβοια επιβεβαιώνουν την πανελλήνια σημασία του χώρου του ιερού με την επέκταση των ταξιδιών προς τη Δύση. Στα χρόνια που ακολούθησαν, τα χρόνια μιας μεγάλης ευημερίας του νησιού, φαίνεται ότι το ιερό του Απόλλωνα έπαψε να χρησιμοποιείται, ενώ στην ίδια περιοχή (Κτήριο Α) εντοπίζεται αργότερα Ναός του Απόλλωνα (Αναφορά στο έπος: Οδ. υ 277-78). Εκεί βρέθηκε χάλκινο ειδώλιο του Απόλλωνα και λύρα που βρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθήνας (Καλλιγάς) και αργότερα όστρακο με χαραγμένο το όνομα του Θεού (Συμεώνογλου).

900 π.Χ. Το πρώτο μεγάλο αφιέρωμα στο σπήλαιο-ιερό της Πόλης. Στο λατρευτικό ιερό των Ιθακησίων της Πόλης, αλλά και των διερχόμενων ναυτικών, αφιερώνεται ο πρώτος τριποδικός λέβητας, προς τιμή του Οδυσσέα, και ακολουθούν οι αφιερώσεις-αναθήματα των υπολοίπων 12 στη διάρκεια των δυο επόμενων αιώνων. Να σημειωθεί ότι το σπήλαιο της Πόλης ήταν το λατρευτικό κέντρο ολόκληρου του νησιού και ότι η αφιέρωση του πρώτου τριποδικού λέβητα έγινε προ της συγγραφής της Οδύσσειας.

click to zoom in
click to zoom in

800-700 π.Χ. (κατ’ άλλους 1000-800). Η ακμαία και ευημερούσα Ιθάκη του Αετού. Αποδεικνύεται ότι χρονικά η ευημερία του νησιού, και ιδιαίτερα της πόλης, διήρκεσε για δύο περίπου αιώνες. Συμπτωματικά (;) ανάμεσα στους δύο αυτούς αιώνες της Ιθακησιακής άνθησης τοποθετείται και η σύνθεση των Επών. Ανάμεσα στα άλλα αναπτύχθηκε η κεραμουργεία και εμφανίστηκε ένα είδος ιδιότυπης Ιθακησιακής κεραμικής-ζωγραφικής με βάση το κορινθιακό γεωμετρικό πρότυπο. Ο αρχαιολόγος Καλλιγάς αναφέρεται σε ‘πρωτογεωμετρικό οίκο’-μέγαρο (1.050 π.Χ.), με τον οποίο συνδέθηκε τόσο η κεραμική, όσο και το γεγονός ότι με εκείνο ‘‘τον οίκο ή την οικογένεια συνδέονταν πιθανότατα και οι Ιθακήσιοι μύθοι του Οδυσσέα, του Τηλεμάχου και της Πηνελόπης’’. Εικάζεται ακόμα (Ε. Βικέλα) ότι οι Δωριείς σεβάστηκαν το πόλισμα του Αετού για λόγους που, ίσως, σχετίζονται με την ακτινοβολούσα Οδυσσειακή ιστορική παράδοση, και υπάρχει ακόμα η άποψη ότι τα ταξίδια των πρώτων αποίκων της Δύσης, των Ευβοέων και των Κορινθίων, αποτέλεσαν το έναυσμα για το Έπος της Οδύσσειας.

Η αρχαιολογία έχει καταγράψει μια ακόμα ένδειξη της ευημερίας του χώρου: Ο Αετός/Αλαλκομεναί παρουσιάζει μετά τη Σπάρτη, την Περαχώρα και την Έφεσο τον μεγαλύτερο αριθμό ελεφαντοστέϊνων αντικειμένων στον ελληνικό χώρο. Μια πληρέστερη εικόνα του πλούτου του νησιού διαμορφώνεται αν ληφθούν υπόψη τα πολύτιμα μέταλλα και ιδίως ο χρυσός στα οποία αναφέρεται ο Άγγλος Thomas Smart Hughes το 1820, έστω και σαν τοπική πληροφορία. (δείτε 10ο πυλώνα).

700 π.Χ. Το Ιθακησιακό αλφάβητο. Μια υπογραφή, εκείνη του αγγειοπλάστη Καλλικλέα σε αγγείο, καταδεικνύει ότι το Ιθακησιακό αλφάβητο αποτελεί παραλλαγή του Αχαϊκού και όχι του Κορινθιακού, όπως αρχικά θεωρήθηκε, κι αυτό λόγω των εμπορικών σχέσεων με την Κόρινθο αλλά και της γειτνίασης με την Κορινθιακή αποικία της Λευκάδας.

600 π.Χ. Η Πόλις των Αλαλκομενών. (*) Περί το 600 π.Χ. η πόλις του Αετού μετονομάσθηκε, επίσημα προφανώς, σε Αλαλκομενές από την ομώνυμη πόλη της Βοιωτίας, η οποία θεωρείτο κοινή γενέτειρα του Οδυσσέα και της Αθηνάς, αν και πηγές αναφέρουν ότι το όνομα δόθηκε από τον ίδιο τον Οδυσσέα, τον 12ο αι. π.Χ. Η ονομασία Αλαλκομενές αποτελεί σήμερα ισχυρό ιστορικό τεκμήριο της οδυσσειακής φυσιογνωμίας της Ιθάκης του 6ου αι. π.Χ. τουλάχιστον, αν όχι του 12ου αι. π.Χ. Η όλη διεργασία είναι άκρως ενδεικτική της ζωντανής οδυσσειακής παράδοσης.

click to zoom in
click to zoom in

600 π.Χ. (;) Ιερό της Αρτέμιδος. Κάπου στην Νότια Ιθάκη μεταξύ Αετού και περιοχής Βαθέως πρέπει να υπήρχε το ιερό της Αρτέμιδος, η επιγραφή του οποίου βρίσκεται σε Μουσείο των Βρυξελλών. (Ο ναός εντοπίστηκε κατά την Benton στον Αετό, ενώ η επιγραφή βρέθηκε εντοιχισμένη σε εκκλησία του Βαθέως απ’ όπου και πάρθηκε).

550 Π.χ. Μεγάλο αφιέρωμα στο σπήλαιο της Πόλης. Στο λατρευτικό σπήλαιο της Πόλης βρέθηκε τάφος επιφανούς προφανώς Ιθακήσιου με την επιγραφή-αφιέρωμα στις συνδεδεμένες με το έπος και τους ήρωές του, θεές Αθηνά κα Ήρα.

500-450 π.Χ. Η Οχύρωση της Ακρόπολης. Η Ακρόπολη του Αετού οχυρώνεται με κυκλώπειο τείχος.

350-250 π.Χ. Η κοπή των Οδυσσειακών νομισμάτων. Στην ομηρικά συνειδητοποιημένη πόλη του Αετού, τις Αλαλκομενές, κόπτονται δικαιωματικά επιτόπου, σφραγίζοντας απαράγραπτα την Οδυσσειακή φυσιογνωμία και τα σύμβολα της Ιθάκης, τα ‘‘Οδυσσειακά’’ νομίσματα.

(*) Αλαλκομεναί (ές). Οι Αλαλκομενές ήταν πόλη της Βοιωτίας (υπάρχει ακόμα στην περιοχή ομώνυμος οικισμός), φερόμενη ως γενέτειρα της Αθηνάς. Εκεί υπήρχε πανάρχαιο ιερό της θεάς, το ‘‘Αλαλκομένειον’’, με ελεφάντινο άγαλμά της, που λεηλάτησε το 86 π.Χ. ο Σύλλας, καταστρέφοντας και την πόλη. Στην ίδια πόλη ή δρόμο προς την πόλη, εικάζεται ότι γεννήθηκε και ο Οδυσσέας ο λεγόμενος και Αλαλκομένιος ή Αλαλκομενεύς. Τον 6ο αι. π.Χ. και προς τιμή της γενέτειρας πόλης του Οδυσσέα, οι κάτοικοί της μετονόμασαν την ευημερούσα πόλη της Ιθάκης του Αετού σε Αλαλκομενές. Σχετικά με το χρόνο της ονοματοδοσίας: Ο Άγγλος ομηριστής, μελετητής της Ομηρικής Ιθάκης William Martin Leake στις ταξιδιωτικές του εντυπώσεις (Travels in Northern Greece, 1835, Τόμος ΙΙΙ, Κεφάλαιο ΧΧΙΙ, σελ. 47-8), επικαλούμενος πηγές του Πλούταρχου και του Στράβωνα αναφέρει ότι το όνομα δόθηκε από τον ίδιο τον Οδυσσέα, τον 12ο αι. π.Χ. (Επίσης δείτε Υπομνήματα, Ίστρου Αλεξανδρέως). Εξάλλου η εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος-Larousse-Britannica, επικαλούμενη ιστορικά γεγονότα (οχύρωση κ.α.), δίνει σαν πιθανό χρόνο μετονομασίας το 507-359 π.Χ. Ο Όμηρος, δεν αναφέρεται μεν στην ονομασία, αλλά χρησιμοποιεί το επίθετο της θεάς Αθηνάς «Ἀλαλκομενηῒς Ἀθήνη». (Ιλ. Δ 8, Ε 908). Η αναφορά στις Αλαλκομενές δεν παύει, ακόμα και το 500 π.Χ. να αποτελεί μια ακόμα σπουδαία αναφορά στην Οδυσσειακή φυσιογνωμία της Ιθάκης.