2ος Πυλώνας

 

Το όνομα της Ιθάκης

click to zoom in
click to zoom in

(Περίληψη) Το όνομα της Ιθάκης είναι ένα από τα σημαντικότερα και αδιάσειστα τεκμήρια της ταύτισής της κι άλλωστε συμπεριλαμβάνεται στις πολλές δεκάδες ομηρικών ελληνικών τοπωνυμίων που διασώθηκαν ως τις μέρες μας.

Τα κύρια, εξάλλου, ομηρικά τοπωνύμια της Ιθάκης [Πόλις, (Οδ. κ 416 κ.α.), Φόρκυς (Οδ.ν 96), Αρέθουσα (Οδ. ν 408), Αλαλκομεναί (Ιλ. Δ8, Ε 908) κ.α.] είναι καταγεγραμμένα στη συνείδηση και στα έργα λογίων και απλών ανθρώπων, τουλάχιστον από τον 2ο αι. π.Χ. Χαρακτηριστικό του αιώνιου ομηρικού πνεύματος του νησιού είναι η ύπαρξη τοπωνυμίων-ομηρικών λέξεων (Δόμος, Τροπός, Λήδη, Ύμνια, Αφάλες, Μελάνυδρος (Οδ. υ 158), ιδιαίτερα στην περιοχή Σταυρού, μιας επίσης Ομηρικής λέξης (Οδ. ξ 11). Η Ιθάκη δεν έχασε ποτέ το ιστορικό της όνομα, εκτός από μια σκοτεινή παρένθεση, όταν το όνομα του λιμανιού της, του Βαλ ντι Κομπάρε, της ‘‘λιμνοθάλασσας της Κουμπαρέας’’ υπερίσχυσε διαζευκτικά του ονόματος του κατά τα άλλα συλημένου και εν πολλοίς εγκαταλελειμμένου νησιού.

Η Ιθάκη πήρε προφανώς το όνομά της στα χρόνια των πολέμων Μυκηναίων και Ταφίων (1400-1300 π.Χ.), από τον πρώτο οικιστή της, τον Ίθακο ο οποίος σύμφωνα με τη μυθολογία ήταν γιός του Πτερελάου (αρχηγού των Ταφίων και διεκδικητή του Μυκηναϊκού θρόνου) ή κατά μια άλλη παράδοση γιός του Ποσειδώνα και της Αμφιμέλης. Οι τρεις αδελφοί Νήριτος, Πολύκτωρ και Ίθακος έκτισαν τη τυκτήν κρήνην (Οδ. ρ 205-207) που ύδρευε την πόλη της Ιθάκης. Ο Νήριτος έδωσε το όνομά του στο όρος Νήριτον και ο Ίθακος στην Ιθάκη, ενώ τον 19ο αιώνα οι Ίθακος, Πολύκτωρ και Νήριτος έδωσαν το όνομά τους στους τρεις, τότε, δήμους της πολυπληθούς Ιθάκης, τους δήμους Ιθακησίων (Βαθύ, Περαχωριό), Πολυκτορίων (Λεύκη, Σταυρός, Εξωγή, Πλατρειθιάς) και Νηριτίων (Κιόνι, Ανωγή).

Ετυμολογικά υπάρχει μια πλειάδα λιγότερο ισχυρών εκδοχών-ριζών προέλευσης του ονόματος, όπως από τις φοινικικές και εβραϊκές λέξεις ή τοπωνύμια (Ούτικα –Φοινικική πόλις, Ατακ = πετρώδης, τόκ = ενδιάμεσος νήσος, κ.α.)

click to zoom in
click to zoom in

Αρχαία Τοπωνύμια

Σημαντικό σημείο ταύτισης, εκτός της διαχρονικής αναφοράς του ονόματος, είναι η διατήρηση επί της Ιθάκης αρχαίων τοπωνυμίων, μια δωρεά για την οποία υπάρχουν πολλών αιώνων γραπτές μαρτυρίες (2ος αι. π.Χ. – 6ος αι. μ.Χ. και 17ος αι. έως σήμερα) με αποκορύφωμα την επανεμφάνισή τους στους Ευρωπαϊκούς χάρτες του 17ου αιώνα. Στους συγκεκριμένους χάρτες ή στα κείμενα αρχαίων εμφανίζονται χαρακτηριστικά τοπωνύμια όπως: Πατρίς του Οδυσσέως, Χώρα του Οδυσσέως, Βασίλειο πιστής Πηνελόπης, Κάστρο Οδυσσέως, Κάστρο Αγίας Πηνελόπης, σπίτι του Οδυσσέα, Σχολή Ομήρου, Ελληνικά και ακόμα: Αιετός (Ομηρ.), Αλαλκομεναί, Πόλις, Νήριτον, Νήιον, λιμήν Φόρκυνος, Άντρο νυμφών, Κόρακος Πέτρα, Αρέθουσα κρήνη, Μελάνυδρος κρήνη, Ρείθρον, Πολυκτόριον, Αστερίς.

Υπάρχουν ακόμα τοπωνύμια ομηρικών λέξεων με αναπόδεικτο βάθος χρόνου που όμως φαίνεται από διαθήκες εποχής να αγγίζουν τους πέντε τουλάχιστον τελευταίους αιώνες. Με βεβαιότητα δεν θα μπορούσε κάποιος να ισχυρισθεί ότι οι νέοι μέτοικοι του 1500 μ.Χ. είχαν σαν προτεραιότητα τη διατήρηση της ομηρικής φυσιογνωμίας του νησιού. Οι ονοματοθεσίες υπήρχαν. Έτσι περί τον Σταυρό που είναι ομηρική λέξη («σταυροὺς», Οδ. ξ 11) υπάρχει ένας εκπληκτικός αστερισμός τοπωνυμίων, όπως: Πόλις-Ομ Πόλις, Δόμος –Ομ. δόμος, Τροπός-Ομ. τροπός, Λήδη- Ομ. Όνομα γυν., Σαμικόν- Ομ. όνομα, Ύμνια- Ομ. ύμνος, υμνάω, Φυλιττούς- αρχ. Φυλίττις, Μελάνυδρος- Ομ. Μελάνυδρος Τάρταρα- Ομ. Τάρταρος, Πλατρειθιάς- ομ. πλατύ- Ρείθρον, Λαχός- Ομ. λαχαίνω, Αφάλες- Ομ. άνευ φαλού = ανοικτός κόλπος, Άγρη- Ομ. Άγρη, Δρυμώνας-Ομ. δρυμών, Άμπελος- Ομ. Άμπελος, Άντρι- Ομ. άντρον, Μέλισσα- Ομ. Μέλισσα, Μνήματα- Ομ. Μνήμα, κ.α. Κι ακόμα μια άλλη κατηγορία με ξένες ή αδιευκρίνιστες ρίζες, όπως: Μαραθιάς, Ανδρωνάς κ.α., αλλά και όσα δόθηκαν από λογίους ή φιλιθακήσιους (Le Chevalier, Schliemann) του 1.800, όπως ο αγρός του Λαέρτη- περιοχή Λεύκης.

Η Ιθάκη ως ‘Βαλ ντι Κομπάρε’ =

‘Λιμνοθάλασσα της Κουμπαρέας’ ή Δουλίχιο.

Τα υπόπτως λεγόμενα για ‘‘απώλεια ονόματος ή του νησιού δίχως όνομα’’, τα οποία χρησιμοποιήθηκαν ως σοβαρά επιχειρήματα από τους αρνητές της Ιθάκης θα μπορούσαν να απαντηθούν συνοψισμένα σε μια φράση: Η Ιθάκη στο όνομα κάποιων σκοτεινών συγκυριών ή σκοπιμοτήτων έχασε περιστασιακά το όνομά της (ακόμα και η Αθήνα έγινε οθωμανικά Σετίν), αλλά ποτέ την ομηρική της ταυτότητα. Αυτό που ουσιαστικά συνέβη ήταν ότι το λεηλατημένο νησί πήρε το όνομα του σημαντικού λιμανιού του που δεν έπαψε ποτέ να υπάρχει. Αψευδείς μάρτυρες οι χάρτες που παρατίθενται, από τους
οποίους κάποιοι την εμφανίζουν με δευτερεύουσα, εναλλακτική μεν ονομασία (Val di Compare), αλλά και με τα ομηρικά τοπωνύμια να κοσμούν το χώρο της και τις ακτές της, ως αιώνιας πατρίδας του Οδυσσέα.